آدرس ایمیل خود را وارد نمایید
ثبت
پیام خود را بنویسید
دوره 16، شماره 1 - ( بهار 1405 )
جلد 16 شماره 1 صفحات 35-2 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Nadafan M, Nasiri A, Boochani M H, Samadi-Foroushani M. Identifying Drivers of Urban Resilience to Terrorist Attacks: A Systematic Scoping Review. Disaster Prev. Manag. Know. 2026; 16 (1) :2-35
URL: http://dpmk.ir/article-1-799-fa.html
URL: http://dpmk.ir/article-1-799-fa.html
ندافان مسعود، نصیری علی، بوچانی محمدحسین، صمدی فروشانی مرضیه. بازشناسی محرکهای تابآوری شهری در برابر حملات تروریستی: یک مرور دامنهای نظاممند. دانش پیشگیری و مدیریت بحران. 1405; 16 (1) :2-35
1- موسسه علمی کاربردی شهرداری تهران، دانشگاه جامع علمی کاربردی، تهران، ایران.
2- مرکز تحقیقات مدیریت سلامت، پژوهشکده سبک زندگی، دانشگاه علوم پزشکی بقیه الله (ع)، تهران، ایران. & گروه سلامت در حوادث و فوریتها، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی بقیه الله (ع)، تهران، ایران.
3- گروه شهرسازی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
4- گروه مهندسی صنایع، دانشکده مهندسی صنایع، دانشگاه ایوان کی، ایوان کی، ایران.
2- مرکز تحقیقات مدیریت سلامت، پژوهشکده سبک زندگی، دانشگاه علوم پزشکی بقیه الله (ع)، تهران، ایران. & گروه سلامت در حوادث و فوریتها، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی بقیه الله (ع)، تهران، ایران.
3- گروه شهرسازی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
4- گروه مهندسی صنایع، دانشکده مهندسی صنایع، دانشگاه ایوان کی، ایوان کی، ایران.
واژههای کلیدی: تابآوری شهری، برنامهریزی شهری، تهدید تروریسم، حملات تروریستی، تروریسم شهری، اقدامات ضدتروریسم
متن کامل [PDF 17130 kb]
(148 دریافت)
| چکیده (HTML) (1196 مشاهده)
متن کامل: (48 مشاهده)
مقدمه
تروریسم همچنان یک تهدید جهانی پایدار و در حال تحول با گسترش دامنه جغرافیایی است. شاخص تروریسم جهانی (GTI) که توسط مؤسسه بینالمللی اقتصاد و صلح (IEP) گزارش میشود، خلاصهای جامع از روندها و الگوهای کلیدی جهانی تروریسم را بر مبنای تعداد حوادث تروریستی، تلفات، جراحات و گروگانهای حملات تروریستی ارائه میدهد. بنابر گزارش اخیر این مؤسسه، تروریسم در ایران در سالهای اخیر روند رو به رشدی را تجربه کرده است، بهطوریکه در ایران 163 مورد حمله تروریستی در سال 2024 ثبت شده است. دو انفجار بمب در کرمان در مراسم تشییع شهید سلیمانی (1402) با بیش از 100 کشته و 284 زخمی، حمله تروریستی به حرم شاهچراغ در شیراز (1401) و حمله تروریستی به رژه نیروهای مسلح در اهواز 24 نفر شهید و 68 نفر زخمی (1397)، از مهمترین حملات تروریستی سالهای اخیر ایران است (IEP, 2025). جنگ 12 روزه اخیر نیز از دیگر حملات تروریستی گسترده به ایران است که تنها در شهر تهران حدود 1000 شهید از میان افراد غیرنظامی را قربانی و حدود 3 هزار و 600 ساختمان از این حملات تخریب و آسیب دیدهاند (خبرگزاری ایسنا، 1404).
شکلگیری تهدیدات جدید تروریسم و پیچیدگی روزافزون زیرساختهای شهری، نیاز به سیستمهای مقاومتر و پایدارتری را که قادر به مقابله با این رویدادهای نامطلوب باشند، برجسته میکند (فیشر و همکاران، 2018). بررسیها نشان میدهد از مهمترین تغییرات در روند حملات تروریستی، تمرکز اخیر بر غیرنظامیان در مکانهای تجمعات انبوه شهری است (کریستنسن، 2020). اگرچه در سالهای اخیر، امنیت در مناطق شهری بهتدریج جایگاه اصلی را به خود اختصاص داده و توجه فزایندهای را به شهروندان، نهادها و نیروهای سیاسی معطوف کرده است (کیابورو و ایانسه، 2020)؛ با وجوداین کمبود تحقیقات در زمینه امنیت محیط شهری در برابر تروریسم وجود دارد (کریستنسن، 2020). ازسویدیگر دستیابی به پایداری مستلزم تقویت تابآوری شهری است و رویکردی جامع برای ارزیابی و تقویت تابآوری زیرساختهای شهری مورد نیاز است (فیشر و همکاران، 2018).
تابآوری شهری در برابر انواع تهدیدات رایج و مخرب تروریسم، از نظر نحوه طراحی، اداره جوامع و تلاش دستاندرکاران شهری برای بهبود سطح ایمنی و امنیت جوامع و شهرها در برابر فعالیتهایی که مستعد حملات تروریستی تلقی میشوند، ارزشمند است (هادی، 2019). یک شهر تابآور، میتواند با اتخاذ رویکردهای استراتژیک و جامع، آسیبپذیری خود را در برابر حملات تروریستی کاهش دهد و توانایی بازیابی سریعتر از این حملات را افزایش دهد. این امر مستلزم درک عمیق از عوامل مؤثر بر تابآوری شهری و اتخاذ راهبردهایی است که به تقویت این عوامل کمک میکنند (میرزا و همکاران، 2024). تابآوری جوامع مدرن بیشازپیش به زیرساختهای حیاتی وابسته شده است. اختلال شدید در زیرساختهای حیاتی احتمالاً شرایط عملیاتی آشفتهای را آشکار میکند که در آن ارائهدهندگان خدمات زیرساختی، خدمات اورژانسی، پلیس، شهرداریها و سایر ذینفعان کلیدی باید بهطور مؤثر برای به حداقل رساندن خسارات و بازگرداندن عملیات عادی اقدام کنند (هینو و همکاران، 2019).
دراینراستا علاقه فزایندهای به درک و پرداختن به مطالعات مربوط به ظرفیت شهرها برای مقاومسازی، جذب، بازیابی و سازگاری از طیف گستردهای از تهدیدات ازجمله تروریسم در چارچوب مفهومی تابآوری شهری وجود دارد. باوجوداین، هنوز نقاط ضعف و شکافهایی در مشخص کردن مبانی، موضوعات و ویژگیهای آن در ادبیات به چشم میخورد (بائنو و همکاران، 2021). علاوهبرآن باتوجهبه موقعیت ژئوپلتیکی ایران و گسترش حملات تروریستی اخیر، بازشناسی ابعاد تابآوری شهری و محرکهای تقویت تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی در راستای برنامهریزی جامع تابآوری شهری در برابر تروریسم بیشازپیش ضرورت یافته است.
بر این مبنا پژوهش حاضر با طرح یک مرور دامنهای نظاممند ضمن بازشناسی ابعاد و زمینههای موضوعی تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی، با ارائه نگاشتی از ساختار موضوعی مطالعات به جستوجوی محرکهای تقویت تابآوری شهری بهمنظور بازاندیشی در برنامهریزی تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی پرداخته است.
مرور ادبیات و پیشینه
تروریسم و تهدیدات تروریستی
تروریسم به معنای استفاده عمدی از خشونت و ارعاب، عمدتاً توسط کنشگران غیردولتی، برای دستیابی به اهداف سیاسی یا ایدئولوژیک است. این کنشها ممکن است توسط افراد یا گروههایی با انگیزههای متنوع و با رفتار عقلانی یا غیرعقلانی انجام شود. ریشههای تروریسم پیچیده و چندبعدی بوده و طیفی از عوامل زیرساختی را دربر میگیرد که به اعمال خشونتآمیز دامن میزنند. قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل چهار علت ریشهای بروز تروریسم استعمارگری، نژادپرستی، نقض گسترده حقوق بنیادین بشر و آزادیها و حکومت یا اشغال خارجی است که بهعنوان علل ریشهای مسائل سیستمی، بستر بروز تروریسم را فراهم میکنند (اولاه و همکاران، 2018).
مرور گزارشهای تروریسم جهانی در سالهای اخیر نشان میدهد از مهمترین تغییرات در روند حملات تروریستی، تمرکز اخیر بر غیرنظامیان در مکانهای تجمعات انبوه شهری بهعنوان یک هدف مکرر است (کریستنسن، 2020). همچنان که بازارهای شهری، سالنهای اجتماعات، ایستگاههای قطار مترو شهری، فرودگاهها و اماکن مذهبی محل وقوع حملات تروریستی گسترده اخیر در شهرهای جهان بوده است. جدول شماره 1 جزئیات برخی از این حملات تروریستی در مکانهای شهری را ارائه کرده است.
تابآوری شهری
به دنبال بحرانهای اخیر مانند طوفانهای کاترینا (2005) و سندی (2012) در ایالات متحده آمریکا، مفهوم تابآوری در سطح جهانی بهعنوان یک پارادایم جدید مدیریت ریسک و کاهش بلایا ظهور کرده است. اصطلاح تابآوری به روشهای مختلفی تعریف شده است که جامعترین آن در تعریف میرو و همکاران (2016) ارائه شده است: «تابآوری شهری به توانایی یک سیستم شهری-و تمام شبکههای اجتماعی-اکولوژیکی و اجتماعی-فنی تشکیلدهنده آن در مقیاسهای زمانی و مکانی - برای حفظ یا بازگشت سریع به عملکردهای مطلوب در مواجهه با یک اختلال، سازگاری با تغییر و تبدیل سریع سیستمهایی که ظرفیت سازگاری فعلی یا آینده را محدود میکنند، اشاره دارد.» میرو و همکاران (2016). این تعریف بر این واقعیت تأکید دارد که تابآوری یک ویژگی سیستمی دارد و مستلزم توجه بیشتر به متغیر زمان است (کاریولت و همکاران، 2019).
حملات تروریستی، پدیدهای پیچیده و چندوجهی است که نیازمند پاسخهای همهجانبه و فراتر از اقدامات امنیتی صرف است. یک شهر تابآور میتواند با اتخاذ رویکردهای استراتژیک و جامع، آسیبپذیری خود را در برابر حملات تروریستی کاهش دهد و توانایی بازیابی سریعتر از این حملات را افزایش دهد. این امر مستلزم درک عمیق از عوامل مؤثر بر تابآوری شهری و اتخاذ راهبردهایی است که به تقویت این عوامل کمک میکنند (میرزا و همکاران، 2024).
باتوجهبه موقعیت ژئوپلتیکی ایران و گسترش حملات تروریستی اخیر، بازشناسی ابعاد تابآوری شهری و راهکارها و محرکهای تقویت تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی در راستای برنامهریزی جامع تابآوری شهری در برابر تروریسم بیشازپیش ضرورت یافته است. بر این مبنا پژوهش حاضر با مرور نظاممند مطالعات این حوزه ضمن بازشناسی ابعاد و زمینههای موضوعی تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی، با ارائه نگاشتی از ساختار موضوعی مطالعات به جستوجوی محرکهای تقویت تابآوری شهری بهمنظور بازاندیشی در برنامهریزی تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی پرداخته است.
روش
روش تحلیل پژوهش حاضر ترکیبی از تحلیل کتابسنجی و تحلیل مضمون است، تحلیل کتابسنجی روشی است که چشماندازی جامع از حجم گستردهای از ادبیات علمی ارائه میدهد و ارزیابی تولیدات علمی، الگوهای پژوهشی نویسندگان، مجلات، کشورها و مؤسسات را تسهیل میکند؛ علاوهبراین، این روش به شناسایی تازهترین پیشرفتها، گرایشهای پژوهشی و روندهای تحقیقاتی در یک حوزه مطالعاتی خاص میپردازد.
کتابسنجی پژوهش با چارچوب مرور حیطهای نظاممند انجام شده است. مرورهای حیطهای نظاممند کاربرد زیادی برای ترکیب شواهد تحقیقاتی دارند و اغلب برای ترسیم ادبیات موجود در یک زمینه معین از نظر ماهیت، ویژگیها و حجم آن استفاده میشوند. بهطورکلی، مرورهای حیطهای معمولاً برای «تشخیص» استفاده میشود -برای روشن کردن تعاریف کاری و مرزهای مفهومی یک موضوع یا زمینه -بنابراین، زمانی که مجموعهای از ادبیات هنوز بهطور جامع بررسی نشده است، که قابلبررسی دقیقتر سیستماتیک نیست، مرورهای محدوده از کاربرد خاصی برخوردارهستند (پترز و همکاران، 2015).
بهطورکلی حیطهای مرور شامل 5 مرحله است:
1. تعیین سؤال پژوهشی، 2. شناسایی مطالعات مرتبط، 3. انتخاب مطالعه، 4. نگارهبندی دادهها، 5. تلفیق، خلاصهسازی و گزارشدهی نتایج. جامعیت و انعطافپذیری در انجام جستوجوها برای موفقیت در مطالعات مرور حیطهای ضروری هستند (مالیو و آرکسی، 2005؛ داوت و همکاران، 2013). بر این مبنا سؤالات پژوهش باتوجهبه بیان مسئله بهمنظور شناسایی مطالعات مرتبط استراتژی جستوجو تنظیم و براساس آن به شناسایی مطالعات اولیه در منابع موتورهای جستوجو و پایگاههای اطلاعاتی مختلف پرداخته شد. جدول شماره 2 استراتژی جستوجو در پایگاههای علمی بینالمللی (گوگلاسکالر و اسکوپوس) را ارائه کرده است.
درخصوص مطالعات فارسی زبان نیز پایگاههای داده و موتورهای جستوجوی مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام ، مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی و مگیران بهعنوان پایگاههای اصلی نمایهکننده مقالات علمی مورد بررسی قرار گرفت.
بهمنظور انتخاب مقالات مکانیسمی بر مبنای دیاگرام پریزما همانطور که در تصویر شماره 1 مشاهده میشود، طراحی و معیارهایی جهت ورود و خروج منابع شامل در دسترس بودن متن کامل مقاله و دارای بودن رویکرد کمی، کیفی و یا ترکیبی، مقالات علمی انگلیسی و فارسی در بازه زمانی (2005-2025) تعریف گردید.
تروریسم همچنان یک تهدید جهانی پایدار و در حال تحول با گسترش دامنه جغرافیایی است. شاخص تروریسم جهانی (GTI) که توسط مؤسسه بینالمللی اقتصاد و صلح (IEP) گزارش میشود، خلاصهای جامع از روندها و الگوهای کلیدی جهانی تروریسم را بر مبنای تعداد حوادث تروریستی، تلفات، جراحات و گروگانهای حملات تروریستی ارائه میدهد. بنابر گزارش اخیر این مؤسسه، تروریسم در ایران در سالهای اخیر روند رو به رشدی را تجربه کرده است، بهطوریکه در ایران 163 مورد حمله تروریستی در سال 2024 ثبت شده است. دو انفجار بمب در کرمان در مراسم تشییع شهید سلیمانی (1402) با بیش از 100 کشته و 284 زخمی، حمله تروریستی به حرم شاهچراغ در شیراز (1401) و حمله تروریستی به رژه نیروهای مسلح در اهواز 24 نفر شهید و 68 نفر زخمی (1397)، از مهمترین حملات تروریستی سالهای اخیر ایران است (IEP, 2025). جنگ 12 روزه اخیر نیز از دیگر حملات تروریستی گسترده به ایران است که تنها در شهر تهران حدود 1000 شهید از میان افراد غیرنظامی را قربانی و حدود 3 هزار و 600 ساختمان از این حملات تخریب و آسیب دیدهاند (خبرگزاری ایسنا، 1404).
شکلگیری تهدیدات جدید تروریسم و پیچیدگی روزافزون زیرساختهای شهری، نیاز به سیستمهای مقاومتر و پایدارتری را که قادر به مقابله با این رویدادهای نامطلوب باشند، برجسته میکند (فیشر و همکاران، 2018). بررسیها نشان میدهد از مهمترین تغییرات در روند حملات تروریستی، تمرکز اخیر بر غیرنظامیان در مکانهای تجمعات انبوه شهری است (کریستنسن، 2020). اگرچه در سالهای اخیر، امنیت در مناطق شهری بهتدریج جایگاه اصلی را به خود اختصاص داده و توجه فزایندهای را به شهروندان، نهادها و نیروهای سیاسی معطوف کرده است (کیابورو و ایانسه، 2020)؛ با وجوداین کمبود تحقیقات در زمینه امنیت محیط شهری در برابر تروریسم وجود دارد (کریستنسن، 2020). ازسویدیگر دستیابی به پایداری مستلزم تقویت تابآوری شهری است و رویکردی جامع برای ارزیابی و تقویت تابآوری زیرساختهای شهری مورد نیاز است (فیشر و همکاران، 2018).
تابآوری شهری در برابر انواع تهدیدات رایج و مخرب تروریسم، از نظر نحوه طراحی، اداره جوامع و تلاش دستاندرکاران شهری برای بهبود سطح ایمنی و امنیت جوامع و شهرها در برابر فعالیتهایی که مستعد حملات تروریستی تلقی میشوند، ارزشمند است (هادی، 2019). یک شهر تابآور، میتواند با اتخاذ رویکردهای استراتژیک و جامع، آسیبپذیری خود را در برابر حملات تروریستی کاهش دهد و توانایی بازیابی سریعتر از این حملات را افزایش دهد. این امر مستلزم درک عمیق از عوامل مؤثر بر تابآوری شهری و اتخاذ راهبردهایی است که به تقویت این عوامل کمک میکنند (میرزا و همکاران، 2024). تابآوری جوامع مدرن بیشازپیش به زیرساختهای حیاتی وابسته شده است. اختلال شدید در زیرساختهای حیاتی احتمالاً شرایط عملیاتی آشفتهای را آشکار میکند که در آن ارائهدهندگان خدمات زیرساختی، خدمات اورژانسی، پلیس، شهرداریها و سایر ذینفعان کلیدی باید بهطور مؤثر برای به حداقل رساندن خسارات و بازگرداندن عملیات عادی اقدام کنند (هینو و همکاران، 2019).
دراینراستا علاقه فزایندهای به درک و پرداختن به مطالعات مربوط به ظرفیت شهرها برای مقاومسازی، جذب، بازیابی و سازگاری از طیف گستردهای از تهدیدات ازجمله تروریسم در چارچوب مفهومی تابآوری شهری وجود دارد. باوجوداین، هنوز نقاط ضعف و شکافهایی در مشخص کردن مبانی، موضوعات و ویژگیهای آن در ادبیات به چشم میخورد (بائنو و همکاران، 2021). علاوهبرآن باتوجهبه موقعیت ژئوپلتیکی ایران و گسترش حملات تروریستی اخیر، بازشناسی ابعاد تابآوری شهری و محرکهای تقویت تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی در راستای برنامهریزی جامع تابآوری شهری در برابر تروریسم بیشازپیش ضرورت یافته است.
بر این مبنا پژوهش حاضر با طرح یک مرور دامنهای نظاممند ضمن بازشناسی ابعاد و زمینههای موضوعی تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی، با ارائه نگاشتی از ساختار موضوعی مطالعات به جستوجوی محرکهای تقویت تابآوری شهری بهمنظور بازاندیشی در برنامهریزی تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی پرداخته است.
مرور ادبیات و پیشینه
تروریسم و تهدیدات تروریستی
تروریسم به معنای استفاده عمدی از خشونت و ارعاب، عمدتاً توسط کنشگران غیردولتی، برای دستیابی به اهداف سیاسی یا ایدئولوژیک است. این کنشها ممکن است توسط افراد یا گروههایی با انگیزههای متنوع و با رفتار عقلانی یا غیرعقلانی انجام شود. ریشههای تروریسم پیچیده و چندبعدی بوده و طیفی از عوامل زیرساختی را دربر میگیرد که به اعمال خشونتآمیز دامن میزنند. قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل چهار علت ریشهای بروز تروریسم استعمارگری، نژادپرستی، نقض گسترده حقوق بنیادین بشر و آزادیها و حکومت یا اشغال خارجی است که بهعنوان علل ریشهای مسائل سیستمی، بستر بروز تروریسم را فراهم میکنند (اولاه و همکاران، 2018).
مرور گزارشهای تروریسم جهانی در سالهای اخیر نشان میدهد از مهمترین تغییرات در روند حملات تروریستی، تمرکز اخیر بر غیرنظامیان در مکانهای تجمعات انبوه شهری بهعنوان یک هدف مکرر است (کریستنسن، 2020). همچنان که بازارهای شهری، سالنهای اجتماعات، ایستگاههای قطار مترو شهری، فرودگاهها و اماکن مذهبی محل وقوع حملات تروریستی گسترده اخیر در شهرهای جهان بوده است. جدول شماره 1 جزئیات برخی از این حملات تروریستی در مکانهای شهری را ارائه کرده است.
تابآوری شهری
به دنبال بحرانهای اخیر مانند طوفانهای کاترینا (2005) و سندی (2012) در ایالات متحده آمریکا، مفهوم تابآوری در سطح جهانی بهعنوان یک پارادایم جدید مدیریت ریسک و کاهش بلایا ظهور کرده است. اصطلاح تابآوری به روشهای مختلفی تعریف شده است که جامعترین آن در تعریف میرو و همکاران (2016) ارائه شده است: «تابآوری شهری به توانایی یک سیستم شهری-و تمام شبکههای اجتماعی-اکولوژیکی و اجتماعی-فنی تشکیلدهنده آن در مقیاسهای زمانی و مکانی - برای حفظ یا بازگشت سریع به عملکردهای مطلوب در مواجهه با یک اختلال، سازگاری با تغییر و تبدیل سریع سیستمهایی که ظرفیت سازگاری فعلی یا آینده را محدود میکنند، اشاره دارد.» میرو و همکاران (2016). این تعریف بر این واقعیت تأکید دارد که تابآوری یک ویژگی سیستمی دارد و مستلزم توجه بیشتر به متغیر زمان است (کاریولت و همکاران، 2019).
حملات تروریستی، پدیدهای پیچیده و چندوجهی است که نیازمند پاسخهای همهجانبه و فراتر از اقدامات امنیتی صرف است. یک شهر تابآور میتواند با اتخاذ رویکردهای استراتژیک و جامع، آسیبپذیری خود را در برابر حملات تروریستی کاهش دهد و توانایی بازیابی سریعتر از این حملات را افزایش دهد. این امر مستلزم درک عمیق از عوامل مؤثر بر تابآوری شهری و اتخاذ راهبردهایی است که به تقویت این عوامل کمک میکنند (میرزا و همکاران، 2024).
باتوجهبه موقعیت ژئوپلتیکی ایران و گسترش حملات تروریستی اخیر، بازشناسی ابعاد تابآوری شهری و راهکارها و محرکهای تقویت تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی در راستای برنامهریزی جامع تابآوری شهری در برابر تروریسم بیشازپیش ضرورت یافته است. بر این مبنا پژوهش حاضر با مرور نظاممند مطالعات این حوزه ضمن بازشناسی ابعاد و زمینههای موضوعی تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی، با ارائه نگاشتی از ساختار موضوعی مطالعات به جستوجوی محرکهای تقویت تابآوری شهری بهمنظور بازاندیشی در برنامهریزی تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی پرداخته است.
روش
روش تحلیل پژوهش حاضر ترکیبی از تحلیل کتابسنجی و تحلیل مضمون است، تحلیل کتابسنجی روشی است که چشماندازی جامع از حجم گستردهای از ادبیات علمی ارائه میدهد و ارزیابی تولیدات علمی، الگوهای پژوهشی نویسندگان، مجلات، کشورها و مؤسسات را تسهیل میکند؛ علاوهبراین، این روش به شناسایی تازهترین پیشرفتها، گرایشهای پژوهشی و روندهای تحقیقاتی در یک حوزه مطالعاتی خاص میپردازد.
کتابسنجی پژوهش با چارچوب مرور حیطهای نظاممند انجام شده است. مرورهای حیطهای نظاممند کاربرد زیادی برای ترکیب شواهد تحقیقاتی دارند و اغلب برای ترسیم ادبیات موجود در یک زمینه معین از نظر ماهیت، ویژگیها و حجم آن استفاده میشوند. بهطورکلی، مرورهای حیطهای معمولاً برای «تشخیص» استفاده میشود -برای روشن کردن تعاریف کاری و مرزهای مفهومی یک موضوع یا زمینه -بنابراین، زمانی که مجموعهای از ادبیات هنوز بهطور جامع بررسی نشده است، که قابلبررسی دقیقتر سیستماتیک نیست، مرورهای محدوده از کاربرد خاصی برخوردارهستند (پترز و همکاران، 2015).
بهطورکلی حیطهای مرور شامل 5 مرحله است:
1. تعیین سؤال پژوهشی، 2. شناسایی مطالعات مرتبط، 3. انتخاب مطالعه، 4. نگارهبندی دادهها، 5. تلفیق، خلاصهسازی و گزارشدهی نتایج. جامعیت و انعطافپذیری در انجام جستوجوها برای موفقیت در مطالعات مرور حیطهای ضروری هستند (مالیو و آرکسی، 2005؛ داوت و همکاران، 2013). بر این مبنا سؤالات پژوهش باتوجهبه بیان مسئله بهمنظور شناسایی مطالعات مرتبط استراتژی جستوجو تنظیم و براساس آن به شناسایی مطالعات اولیه در منابع موتورهای جستوجو و پایگاههای اطلاعاتی مختلف پرداخته شد. جدول شماره 2 استراتژی جستوجو در پایگاههای علمی بینالمللی (گوگلاسکالر و اسکوپوس) را ارائه کرده است.
درخصوص مطالعات فارسی زبان نیز پایگاههای داده و موتورهای جستوجوی مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام ، مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی و مگیران بهعنوان پایگاههای اصلی نمایهکننده مقالات علمی مورد بررسی قرار گرفت.
بهمنظور انتخاب مقالات مکانیسمی بر مبنای دیاگرام پریزما همانطور که در تصویر شماره 1 مشاهده میشود، طراحی و معیارهایی جهت ورود و خروج منابع شامل در دسترس بودن متن کامل مقاله و دارای بودن رویکرد کمی، کیفی و یا ترکیبی، مقالات علمی انگلیسی و فارسی در بازه زمانی (2005-2025) تعریف گردید.
بدینترتیب، سیاهه منابع حاصل از جستوجو در پایگاههای اطلاعاتی از ابعاد مختلفی مـورد بررسی قرار گرفتند و با شناسایی و حذف عناوین مشترک و تکراری 81 مقاله انتخاب گردید و پس از بررسی چکیده و براساس معیار اولیه واجد شرایط بودن 53 مقاله برای بررسی نهایی متن کامل و تناسب آثار با معیارهای ورود به مرور مطالعات، انتخاب گردید و درنهایت پس از مرور متن کامل مقالات 34 مقاله پس از گزینش نهایی برای مرور انتخاب شدند.
محتوای مقالات منتخب (34 مقاله) شامل 32 مقاله بینالمللی و 2 مقاله فارسی با استفاده از روش تحلیل مضمون مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفت. روش تحلیل مضمون روشی متداول در پژوهشهای کیفی است که به محققان در درک و تفسیر معنای دادهها یاری میرساند. در این مطالعه نیز پژوهشگران با بازبینی انتقادی مقالات، به شناسایی مضامین یا الگوهای موجود در یافتهها پرداختند. این فرآیند شامل سازماندهی مجدد یافتهها در قالب موضوعات یا خوشههای مشخص و بررسی عمیق آنها برای استخراج مضامین مشترک بهمنظور بازشناسی ابعاد تابآوری شهری و محرکهای تقویت تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی انجام شد.
براساس نتایج طبقهبندی موضوعی نیز بیشترین مقالات در حوزه مطالعات علوم اجتماعی (33 درصد) و در رتبه بعدی مطالعات محیطی (17 درصد) و علوم مهندسی (15 درصد)، پزشکی (8 درصد) و علوم کامپیوتر (5 درصد) است. تصویر شماره 2 نتایج جستوجو بهصورت جداگانه در حوزه تروریسم و تابآوری شهری و ترکیبی را نشان میدهد.
محتوای مقالات منتخب (34 مقاله) شامل 32 مقاله بینالمللی و 2 مقاله فارسی با استفاده از روش تحلیل مضمون مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفت. روش تحلیل مضمون روشی متداول در پژوهشهای کیفی است که به محققان در درک و تفسیر معنای دادهها یاری میرساند. در این مطالعه نیز پژوهشگران با بازبینی انتقادی مقالات، به شناسایی مضامین یا الگوهای موجود در یافتهها پرداختند. این فرآیند شامل سازماندهی مجدد یافتهها در قالب موضوعات یا خوشههای مشخص و بررسی عمیق آنها برای استخراج مضامین مشترک بهمنظور بازشناسی ابعاد تابآوری شهری و محرکهای تقویت تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی انجام شد.
براساس نتایج طبقهبندی موضوعی نیز بیشترین مقالات در حوزه مطالعات علوم اجتماعی (33 درصد) و در رتبه بعدی مطالعات محیطی (17 درصد) و علوم مهندسی (15 درصد)، پزشکی (8 درصد) و علوم کامپیوتر (5 درصد) است. تصویر شماره 2 نتایج جستوجو بهصورت جداگانه در حوزه تروریسم و تابآوری شهری و ترکیبی را نشان میدهد.
همانطور که مشاهده میشود تروریسم در سالهای اخیر مورد توجه قرار گرفته و تابآوری شهری با رشد چشمگیر در دهه اخیر مواجه شده است. نمودار ترکیبی تروریسم و تابآوری شهری براساس قلمرو و سال انتشار نیز ارائه شده است (تصویر شماره 2).
یافتهها
باتوجهبه مقالات منتخب مستخرج از پروتکل پریزما (34 مقاله) وارد مرور حیطهای گردید (تصویر شماره 1) و از منظر زمینه موضوعی، هدف و روش مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفت؛ بهطورکلی تمرکز بسیاری از مطالعات بر اصول امنیت و پیشگیری از جرم بر مبنای طراحی محیط شهری است، بهطوریکه کریستنسن (2022) برنامهریزی، طراحی و توسعه املاک و مستغلات در مکانهای شلوغ را با برنامهریزی برای مقابله با تروریسم مرتبط میکند و تدوین استانداردها برای برنامهریزی، طراحی، ساخت و مدیریت داراییهای املاک و مستغلات را مورد تأکید قرار میدهد (کریستنس، 2022).
نوروز (2024) به سنجش تابآوری در مقابله با حملات تروریستی شهری در میدان کیزیلای آنکارا پرداخته و اقدامات امنیتی این منطقه حیاتی مورد واکاوی قرار داده و نحوه تلفیق اصول «پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی» در برنامهریزی و طراحی آن را مبتنی بر شیوههای کنترل ترافیک، بهکارگیری فناوریهای نظارتی، چیدمان هدفمند مبلمان شهری، استقرار موانع نوآورانه پیشنهاد داده است (نوروز، 2024). درزمینه حفاظت نوآورانه وارنستد و گبکن (2020) در مورد پتانسیل حفاظتی گیاهان در برابر کاهش انفجار در ساختمانها را مورد بررسی قرار داده و نشان میدهد بهکارگیری گونههایی از گیاهان در پرچینها بهطور میانگین 40 درصد به کاهش اثرات موج انفجار منجر میگردد که این نتایج به برنامهریزان شهری، معماران منظر و مهندسان این امکان را میدهد که بهطور خاص گیاهان را در مفاهیم حفاظتی آینده ادغام کرده و تابآوری مناطق شهری را در حملات بمبگذاری افزایش دهند (وارنستد و گبکن،2020)
ماریس و همکاران (2017) تابآوری ساختمانهای عمومی تاریخی در برابر انفجار تروریستی در چارچوب حفاظت از بناهای تاریخی در نظر میگیرد و ساختمان تاریخی تئاتر ملی اسلواکی را از منظر حفاظت در برابر انفجار مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفته است (ماریس و همکاران، 2017). علاوهبرآن مطالعات حملونقل ریلی شهری و ایستگاههای مترو بهعنوان مکانهای مستعد حملات تروریستی و ارائه راهکارهای حفاظتی و نظارتی نیز مورد توجه مطالعات است (پترسن و همکاران،2023؛ گومبا، 2015).
گروه دیگری از مطالعات تمرکز بر کاربرد فناوریهای نوین و بهطور مشخص الگوریتمهای تشخیصی با استفاده از هوش مصنوعی هستند و تمرکز ابعاد نظارتی و تشخیصی بر وسایل نقلیه هوایی بدون سرنشین (UAV) نظیر پهپاد است. در این زمینه، دین و همکاران (2025) طراحی یک مدل خوش مصنوعی شناختی به برای تشخیص وسایل نقلیه هوایی بدون سرنشین (UAV) با استفاده از تکنیکهای یادگیری ماشینی ارائه داده است (دین و همکاران، 2025). کیابورو و لنیس (2020) به بهبود ایمنی شهرهای هوشمند با استفاده از تشخیص رویدادهای صوتی مبتنی بر الگوریتمهای شبکه عصبی عمیق پرداختند، بهطوریکه برای تشخیص پهپادها، از حسگرهایی که قادر به اندازهگیری صدای ساطعشده توسط پهپادها هستند و الگوریتمهایی مبتنی بر شبکههای عصبی عمیق که قادر به شناسایی طیفی آنها هستند، در این مطالعه ارائه شده است (کیابورو و لنیس، 2020).
لیو و همکاران (2020) چارچوب کنترل دو سطحی مبتنی بر یادگیری تقویتی برای کنترل دسته پهپادها برای نظارت مداوم در یک منطقه شهری ناشناخته مبتنی بر شبیهسازی ارائه کردند (لیو و همکاران، 2020). علاوهبر کاربرد فناوریهای نوین در زمینههای تشخیصی، امنیت سایبری و حفاظت از اطلاعات نیز مورد تأکید است. در این راستا استوکرو و همکاران (2022) به فرماندهی و کنترل امن برای اینترنت اشیا با استفاده از الگوهای شبکه نوین پرداخته و به چالشهای تصمیمگیریهای آگاهانه، همراه با مهارتهای مبتنی بر شبکه و سیستمهای فرماندهی و کنترل چابک اشاره و تأکید میکند باید انتشار بهموقع و ایمن اطلاعات بهدستآمده از دستگاههای متصل مانند رادارها، وسایل نقلیه هوایی بدون سرنشین (UAV)، حسگرها، وسایل نقلیه جنگی زرهی و دستگاههای پوشیدنی تضمین گردد.
از دیگر زمینههای موردتوجه تحلیل اخبار و شبکههای اجتماعی است. در این زمینه براجاویداگدا و همکاران (2017) به تحلیل اخبار آنلاین و استفاده از توییتر در طول حمله تروریستی جاکارتا پرداخته و بر نقش حیاتی بالقوه توییتر در بسیج قابلیتها برای بازیابی سریعتر از حمله تروریستی و درنتیجه تابآوری بیشتر شهری تأکید کرده است (براجاویداگدا و همکاران، 2017).
جدول شماره 3 خلاصهای از مرور مطالعات در زمینههای موضوعی، روش تحقیق و قلمرو مکانی مقالات منتخب را ارائه داده است.
در ادامه با بر مبنای تحلیل محتوای کیفی متن مقالات منتخب تلاش گردید محرکهای تقویت تابآوری شهری در برابر تهدیدهای تروریستی از یافتههای مقالات بهعنوان مضامین استخراج گردد. در این راستا 97 مضمون در ذیل 34 زیر موضوع بهعنوان مؤلفهها و 11 زمینه موضوعی بهعنوان ابعاد تابآوری شهری در برابر تهدیدهای تروریستی طبقهبندی گردید. جدول شماره 4 و در ادامه تصویر شماره 3 ابعاد، مؤلفهها و محرکهای تقویت تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی را ارائه داده است.
یافتهها
باتوجهبه مقالات منتخب مستخرج از پروتکل پریزما (34 مقاله) وارد مرور حیطهای گردید (تصویر شماره 1) و از منظر زمینه موضوعی، هدف و روش مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفت؛ بهطورکلی تمرکز بسیاری از مطالعات بر اصول امنیت و پیشگیری از جرم بر مبنای طراحی محیط شهری است، بهطوریکه کریستنسن (2022) برنامهریزی، طراحی و توسعه املاک و مستغلات در مکانهای شلوغ را با برنامهریزی برای مقابله با تروریسم مرتبط میکند و تدوین استانداردها برای برنامهریزی، طراحی، ساخت و مدیریت داراییهای املاک و مستغلات را مورد تأکید قرار میدهد (کریستنس، 2022).
نوروز (2024) به سنجش تابآوری در مقابله با حملات تروریستی شهری در میدان کیزیلای آنکارا پرداخته و اقدامات امنیتی این منطقه حیاتی مورد واکاوی قرار داده و نحوه تلفیق اصول «پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی» در برنامهریزی و طراحی آن را مبتنی بر شیوههای کنترل ترافیک، بهکارگیری فناوریهای نظارتی، چیدمان هدفمند مبلمان شهری، استقرار موانع نوآورانه پیشنهاد داده است (نوروز، 2024). درزمینه حفاظت نوآورانه وارنستد و گبکن (2020) در مورد پتانسیل حفاظتی گیاهان در برابر کاهش انفجار در ساختمانها را مورد بررسی قرار داده و نشان میدهد بهکارگیری گونههایی از گیاهان در پرچینها بهطور میانگین 40 درصد به کاهش اثرات موج انفجار منجر میگردد که این نتایج به برنامهریزان شهری، معماران منظر و مهندسان این امکان را میدهد که بهطور خاص گیاهان را در مفاهیم حفاظتی آینده ادغام کرده و تابآوری مناطق شهری را در حملات بمبگذاری افزایش دهند (وارنستد و گبکن،2020)
ماریس و همکاران (2017) تابآوری ساختمانهای عمومی تاریخی در برابر انفجار تروریستی در چارچوب حفاظت از بناهای تاریخی در نظر میگیرد و ساختمان تاریخی تئاتر ملی اسلواکی را از منظر حفاظت در برابر انفجار مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفته است (ماریس و همکاران، 2017). علاوهبرآن مطالعات حملونقل ریلی شهری و ایستگاههای مترو بهعنوان مکانهای مستعد حملات تروریستی و ارائه راهکارهای حفاظتی و نظارتی نیز مورد توجه مطالعات است (پترسن و همکاران،2023؛ گومبا، 2015).
گروه دیگری از مطالعات تمرکز بر کاربرد فناوریهای نوین و بهطور مشخص الگوریتمهای تشخیصی با استفاده از هوش مصنوعی هستند و تمرکز ابعاد نظارتی و تشخیصی بر وسایل نقلیه هوایی بدون سرنشین (UAV) نظیر پهپاد است. در این زمینه، دین و همکاران (2025) طراحی یک مدل خوش مصنوعی شناختی به برای تشخیص وسایل نقلیه هوایی بدون سرنشین (UAV) با استفاده از تکنیکهای یادگیری ماشینی ارائه داده است (دین و همکاران، 2025). کیابورو و لنیس (2020) به بهبود ایمنی شهرهای هوشمند با استفاده از تشخیص رویدادهای صوتی مبتنی بر الگوریتمهای شبکه عصبی عمیق پرداختند، بهطوریکه برای تشخیص پهپادها، از حسگرهایی که قادر به اندازهگیری صدای ساطعشده توسط پهپادها هستند و الگوریتمهایی مبتنی بر شبکههای عصبی عمیق که قادر به شناسایی طیفی آنها هستند، در این مطالعه ارائه شده است (کیابورو و لنیس، 2020).
لیو و همکاران (2020) چارچوب کنترل دو سطحی مبتنی بر یادگیری تقویتی برای کنترل دسته پهپادها برای نظارت مداوم در یک منطقه شهری ناشناخته مبتنی بر شبیهسازی ارائه کردند (لیو و همکاران، 2020). علاوهبر کاربرد فناوریهای نوین در زمینههای تشخیصی، امنیت سایبری و حفاظت از اطلاعات نیز مورد تأکید است. در این راستا استوکرو و همکاران (2022) به فرماندهی و کنترل امن برای اینترنت اشیا با استفاده از الگوهای شبکه نوین پرداخته و به چالشهای تصمیمگیریهای آگاهانه، همراه با مهارتهای مبتنی بر شبکه و سیستمهای فرماندهی و کنترل چابک اشاره و تأکید میکند باید انتشار بهموقع و ایمن اطلاعات بهدستآمده از دستگاههای متصل مانند رادارها، وسایل نقلیه هوایی بدون سرنشین (UAV)، حسگرها، وسایل نقلیه جنگی زرهی و دستگاههای پوشیدنی تضمین گردد.
از دیگر زمینههای موردتوجه تحلیل اخبار و شبکههای اجتماعی است. در این زمینه براجاویداگدا و همکاران (2017) به تحلیل اخبار آنلاین و استفاده از توییتر در طول حمله تروریستی جاکارتا پرداخته و بر نقش حیاتی بالقوه توییتر در بسیج قابلیتها برای بازیابی سریعتر از حمله تروریستی و درنتیجه تابآوری بیشتر شهری تأکید کرده است (براجاویداگدا و همکاران، 2017).
جدول شماره 3 خلاصهای از مرور مطالعات در زمینههای موضوعی، روش تحقیق و قلمرو مکانی مقالات منتخب را ارائه داده است.
در ادامه با بر مبنای تحلیل محتوای کیفی متن مقالات منتخب تلاش گردید محرکهای تقویت تابآوری شهری در برابر تهدیدهای تروریستی از یافتههای مقالات بهعنوان مضامین استخراج گردد. در این راستا 97 مضمون در ذیل 34 زیر موضوع بهعنوان مؤلفهها و 11 زمینه موضوعی بهعنوان ابعاد تابآوری شهری در برابر تهدیدهای تروریستی طبقهبندی گردید. جدول شماره 4 و در ادامه تصویر شماره 3 ابعاد، مؤلفهها و محرکهای تقویت تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی را ارائه داده است.
در ادامه نیز تصویر شماره 4 ابعاد و مؤلفهها را به تفکیک فراوانی زمینههای موضوعی نشان داده است.
همانطور که مشاهده میشود محرکهای تقویت تابآوری در زمینه ابعاد آمادگی و پاسخ به شرایط اضطراری دارای بیشترین فراوانی (20 محرک تابآوری شهری) است. در رتبههای بعدی بهترتیب حکمرانی و ظرفیتسازی نهادی (13 محرک)؛ آگاهی عمومی و توانمندسازی (11 محرک)؛ مقاومسازی زیرساختها و سازههای شهری (11 محرک)؛ کنترل، بازرسی و نظارت شهری (9 محرک)؛ نوآوری و فناوری نوین حفاظتی (7 محرک)؛ اصول امنیت در برنامهریزی و طراحی شهری (7 محرک)؛ اطلاعرسانی و ارتباطات اجتماعی (6 محرک)؛ سلامت و رفاه اجتماعی (6 محرک)؛ اقتصاد و سرمایهگذاری (3 محرک) و مدیریت و حفاظت اطلاعات (3 محرک) است.
بحث
یک چارچوب جامع تابآوری پیشگیری و حفاظت، جذب و پاسخ، بازیابی و انطباق و سازش را پوشش میدهد (فیشر و همکاران، 2018). برایناساس منطبق با چهار زمینه تابآوری مطالعات مورد بحث قرار میگیرد. بهطورکلی محرکهای پیشگیری و حفاظت ناظر بر اقدامات پیش از حملات تروریستی، محرکهای جذب و پاسخ در زمان شرایط اضطراری حملات تروریستی و محرکهای بازیابی و انطباق و سازش معطوف به زمان پس از حملات تروریسمی است. در ادامه به جمعبندی مطالعات در هر زمینه پرداخته شده است.
در زمینه محرکهای پیشگیرانه ضد تروریسم
مقاومسازی زیرساختها که بر ایمنسازی فضایی شهری تمرکز یافتهاند در جستوجوی تحلیل جامع کالبدی فضایی شهر بهمنظور برنامهریزی آیندهنگر زیرساختها و سازههای شهری (میرزا و همکاران، 2024) هستند، بهطوریکه مکانیابی و تأسیسات خطرناک حول مناطق مسکونی و تراکم فعالیت صنایع دفاعی در مناطق شهری را مد نظر دارند (بیطرفان و همکاران، 2023). مطالعات مقاومسازی زیرساختهای آسیبپذیر برخی از مطالعات به ارزیابی آسیبپذیریهای مبتنی بر مکان مستعد تروریسم (مونستات و اسمیت، 2019) پرداخته و طراحی مدلهای ریاضی ارزیابی آسیبپذیری ساختمانها و مناطق شهری در برابر حملات تمرکز یافتهاند (بیطرفان و همکاران، 2023؛ فیشر و همکاران، 2018) و برخی مطالعات بر مقاومسازی بر مبنای اصول دسترسی مکانی به خیابان اصلی، ورودی و خروجیها، دسترسی به فضای خصوصی و عمومی و دسترسی به مرکز شهر تأکید دارند (ماتیجوسایتین و پتریاشویلی، 2017).
در زمینه تدام کارکرد زیرساختهای حیاتی توجه به وابستگیهای متقابل بین زیرساختهای حیاتی و آسیبپذیریهای نهفته در سیستمهای شهری (هینو و همکاران، 2019) و مدیریت وابستگیهای متقابل زیرساختی، بهعنوان یک پیشنیاز اصلی برای تابآوری شهری است (مونستات و اسمیت، 2019). آنچه در بسیاری از مطالعات در زمینه پیشگیری مطرح است، تأکید بر اصول امنیت در برنامهریزی و طراحی شهری با تأکید بر مهندسی امنیت محیطی از طریق طراحی فضای شهری و بهکارگیری عناصر حفاظتی بهطور نامحسوس در عناصر مبلمان خیابانی و معماری منظر است (کاپور، 2018؛ کوآفی، 2024؛ وارنستد و گبکن، 2020). تلفیق اصول «پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی» از اقدامات پیشگیرانه در بسیاری از مطالعات با نصب نرده، سیستم روشنایی و فناوریهای نظارتی و حفاظتی نوآورانه مورد تأکید قرار میگیرد (نوروز، 2024؛ چمبرز و اندرسون، 2019؛ کواگلیارینی و همکاران، 2021).
علاوهبرآن ایجاد پناهگاههای موقت و مناطق بازیابی در طراحی ساختمانها نیز بهعنوان اقدامات ایمنسازی و پیشگیرانه مورد توجه است (کواگلیارینی و همکاران، 2021). بازنگری در ارتباطات امنیتی و انتشار اطلاعات باتوجهبه سوء استفاده تروریستها از سیستمهای سایبری (پاتریک کینان، 2019) و کنترل، بازرسی و نظارت شهری در ایجاد مراکز کنترل حیاتی در مناطق با تراکم بالای جمعیت (بیطرفان و همکاران، 2023) و بهکارگیری چارچوب کنترلی برای کنترل دسته پهپاد در نظارت مداوم بر مناطق شهری ناشناخته (لیو و همکاران، 2020) و یا استفاده از سیستم هماهنگ و متمرکز دوربینهای مداربسته در ایستگاهها و قطارهای مترو شهری و بازرسیهای منظم برای خنثیسازی تهدید بمب در ایستگاهها و قطارهای مترو شهری (پترسن و همکاران، 2023) بهعنوان راهکارهای حفاظتی و امنیتی پیشگیرانه مورد تأکید است.
هوشیاری و ارتقای آگاهی عمومی و ایجاد گفتمان جمعی شهروندان درباره بهکارگیری اقدامات ضدتروریستی در فضاهای شهری (میرزا و همکاران، 2024)؛ نیاز به آموزش شرکتهای خدمات شهری (مونستات و اسمیت، 2019)؛ آگاهی شهروندان از انواع تهدیدهای تروریستی و آموزش ضوابط ایمنی به شهروندان (بیطرفان و همکاران، 2023)؛ فناوریهای نوین بهمنظور هماهنگسازی خدمات شبکه در برابر حملات سایبری، با استفاده از تحلیل دادههای حسگرها و اینترنت اشیاء جنگی (IoBT) (استوکرو و همکاران، 2022)؛ و پایش تهدیدات هوشمند و پیشبینی اقدامات پیشگیرانه و خنثیسازی شبکههای تروریستی (میرزا و همکاران، 2024)؛ همچنین رویکردهای حفاظتی نوآورانه مانند بهکارگیری گیاهان دارای خواص اثر کاهش موج انفجار حملات بمبگذاری تروریستی (وارنستد و گبکن، 2020) مورد توجه است.
در زمینه محرکهای جذب و پاسخ اضطراری به حملات تروریستی تمرکز اقدامات بر رهبری و فرماندهی شرایط اضطراری مبتنی بر سیستمهای تصمیمگیری مبتنی بر شبکه و کنترل امن فرماندهی (استوکرو و همکاران، 2022) و وجود سامانه فرماندهی حوادث (بیطرفان و همکاران، 2023)؛ سیستمهای تشخیصی و هشدارهای امنیتی زودهنگام و اعلام به شهروندان (هادی، 2019) است که باتوجهبه اهمیت تشخیص حضور وسایل نقلیه هوایی بدون سرنشین، مطالعات (کیابارو و همکاران، 2020) و (دین و همکاران، 2025) به ارائه الگوریتمهای تشخیصی حضور پهپادها در محیطهای شهری پرداختهاند.
برنامههای آمادگی پاسخ به شرایط اضطراری بر مبنای وجود تیمهای واکنش اضطراری و برنامههای تمرینهای آمادگی و دسترسی به شبکه مخابراتی ارتباطات اضطراری در پاسخ به حملات (بیطرفان و همکاران، 2023) و پاسخ به نیازهای اطلاعاتی نوظهور بهمنظور پاسخگویی عمومی (واگان و همکاران، 2012) تمرکز یافتهاند. مطالعات در زمینه پناهگیری و خروج اضطراری بر ایجاد مسیرهای تخلیه و پیشبینی رفتار جمعیت و فضای پناهگیری تمرکز یافته است (پترسون و همکاران، 2023؛ گومبا و برداکوا، 2015؛ گواگلیارینی و همکاران، 2021).
در نهایت اسکان اضطراری و طراحی فضاهای چندمنظوره در زمینه جذب و پاسخ اضطراری به حملات تروریستی مد نظر است. (بیطرفان و همکاران، 2023).
در زمینه محرکهای بازیابی پس از حملات تروریستی خدمات سلامت و درمانی (الساید و همکاران، 2018)، خدمات سلامت روان (براون و ساجی، 2014) و سلامت اقشار آسیبپذیر و گروههای خاص (هامیل و همکاران، 2013) و تقویت نقش رسانهها و شبکههای اجتماعی قابلیتهای برجسته برای بازیابی سریعتر (برجاویداگدا و همکاران، 2016) و توجه به بازیابی اقتصادی مناطق فقیرتر باتوجهبه از بین رفتن کسب و کارهای خرد (جدواب و همکاران، 2025) مورد تأکید است.
در زمینه محرکهای سازگاری و تطبیق با تهدیدهای تروریستی تمرکز بر ساختارهای نهادی و قانونی ضدتروریسم و اصلاح ساختار حکمرانی مقابله با تروریسم در سطوح محلی، استانی و ملی و ادغام مدیریت تابآوری در فرآیندهای سیاستگذاری و تصمیمسازی شهری (میرزا و همکاران، 2024)، مشارکت نهادهای عمومی، خصوصی و اجتماعی در راستای یافتن راهحلهای بین حرفهای مبارزه با تروریسم و تعامل شهروندان با نهادهای محلی و درنهایت نیاز به تغییر نفکر و نگرش و توسعه استرانژیهای مشارکتی و تغییر در اختیارات بهعنوان ظرفیتهای سازگاری و انطباق مورد توجه است (هینو و همکاران، 2019). نیاز به همکاری نیروهای نظامی و غیرنظامی (استوکرو و همکاران، 2022) و به رسمیت شناختن داوطلبان آموزشدیده غیرتخصصی بهعنوان یک منبع حیاتی در زنجیره داراییهای دولتی (مککب و همکاران، 2012) نیز از دیگر ابعاد سازگاری و انطباق محسوب میشود. توسعه منابع انسانی تخصصمحور شامل جامعهشناسان شهری، سیاستگذاران شهری، مهندسان زیرساخت، دانشمندان دادهپایه شهری، برنامهریزان فضایی، مدیران بحران (پاسخ به شرایط اضطرار) (میرزا و همکاران، 2024)، ظرفیتسازی و توانمندسازی کارکنان نهادهای مسئول (بیطرفان و همکاران، 2023) و ضرورت حفظ توانمندیهای نظامی قوی برای مقابله مؤثر با تروریسم (میرزا و همکاران، 2024) از دیگر راهکارهای سازگاری و تطبیق با تهدیدهای تروریستی در مطالعات مورد توجه بوده است.
تصویر شماره 5 فراوانی محرکهای تابآوری شهری را در چهار زمینه اقدامات پیشگیرانه و حفاظتی ضدتروریسم، جذب و پاسخ اضطراری به حملات تروریستی و سازگاری و انطباق با تهدیدهای تروریستی را ارائه کرده است.
بحث
یک چارچوب جامع تابآوری پیشگیری و حفاظت، جذب و پاسخ، بازیابی و انطباق و سازش را پوشش میدهد (فیشر و همکاران، 2018). برایناساس منطبق با چهار زمینه تابآوری مطالعات مورد بحث قرار میگیرد. بهطورکلی محرکهای پیشگیری و حفاظت ناظر بر اقدامات پیش از حملات تروریستی، محرکهای جذب و پاسخ در زمان شرایط اضطراری حملات تروریستی و محرکهای بازیابی و انطباق و سازش معطوف به زمان پس از حملات تروریسمی است. در ادامه به جمعبندی مطالعات در هر زمینه پرداخته شده است.
در زمینه محرکهای پیشگیرانه ضد تروریسم
مقاومسازی زیرساختها که بر ایمنسازی فضایی شهری تمرکز یافتهاند در جستوجوی تحلیل جامع کالبدی فضایی شهر بهمنظور برنامهریزی آیندهنگر زیرساختها و سازههای شهری (میرزا و همکاران، 2024) هستند، بهطوریکه مکانیابی و تأسیسات خطرناک حول مناطق مسکونی و تراکم فعالیت صنایع دفاعی در مناطق شهری را مد نظر دارند (بیطرفان و همکاران، 2023). مطالعات مقاومسازی زیرساختهای آسیبپذیر برخی از مطالعات به ارزیابی آسیبپذیریهای مبتنی بر مکان مستعد تروریسم (مونستات و اسمیت، 2019) پرداخته و طراحی مدلهای ریاضی ارزیابی آسیبپذیری ساختمانها و مناطق شهری در برابر حملات تمرکز یافتهاند (بیطرفان و همکاران، 2023؛ فیشر و همکاران، 2018) و برخی مطالعات بر مقاومسازی بر مبنای اصول دسترسی مکانی به خیابان اصلی، ورودی و خروجیها، دسترسی به فضای خصوصی و عمومی و دسترسی به مرکز شهر تأکید دارند (ماتیجوسایتین و پتریاشویلی، 2017).
در زمینه تدام کارکرد زیرساختهای حیاتی توجه به وابستگیهای متقابل بین زیرساختهای حیاتی و آسیبپذیریهای نهفته در سیستمهای شهری (هینو و همکاران، 2019) و مدیریت وابستگیهای متقابل زیرساختی، بهعنوان یک پیشنیاز اصلی برای تابآوری شهری است (مونستات و اسمیت، 2019). آنچه در بسیاری از مطالعات در زمینه پیشگیری مطرح است، تأکید بر اصول امنیت در برنامهریزی و طراحی شهری با تأکید بر مهندسی امنیت محیطی از طریق طراحی فضای شهری و بهکارگیری عناصر حفاظتی بهطور نامحسوس در عناصر مبلمان خیابانی و معماری منظر است (کاپور، 2018؛ کوآفی، 2024؛ وارنستد و گبکن، 2020). تلفیق اصول «پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی» از اقدامات پیشگیرانه در بسیاری از مطالعات با نصب نرده، سیستم روشنایی و فناوریهای نظارتی و حفاظتی نوآورانه مورد تأکید قرار میگیرد (نوروز، 2024؛ چمبرز و اندرسون، 2019؛ کواگلیارینی و همکاران، 2021).
علاوهبرآن ایجاد پناهگاههای موقت و مناطق بازیابی در طراحی ساختمانها نیز بهعنوان اقدامات ایمنسازی و پیشگیرانه مورد توجه است (کواگلیارینی و همکاران، 2021). بازنگری در ارتباطات امنیتی و انتشار اطلاعات باتوجهبه سوء استفاده تروریستها از سیستمهای سایبری (پاتریک کینان، 2019) و کنترل، بازرسی و نظارت شهری در ایجاد مراکز کنترل حیاتی در مناطق با تراکم بالای جمعیت (بیطرفان و همکاران، 2023) و بهکارگیری چارچوب کنترلی برای کنترل دسته پهپاد در نظارت مداوم بر مناطق شهری ناشناخته (لیو و همکاران، 2020) و یا استفاده از سیستم هماهنگ و متمرکز دوربینهای مداربسته در ایستگاهها و قطارهای مترو شهری و بازرسیهای منظم برای خنثیسازی تهدید بمب در ایستگاهها و قطارهای مترو شهری (پترسن و همکاران، 2023) بهعنوان راهکارهای حفاظتی و امنیتی پیشگیرانه مورد تأکید است.
هوشیاری و ارتقای آگاهی عمومی و ایجاد گفتمان جمعی شهروندان درباره بهکارگیری اقدامات ضدتروریستی در فضاهای شهری (میرزا و همکاران، 2024)؛ نیاز به آموزش شرکتهای خدمات شهری (مونستات و اسمیت، 2019)؛ آگاهی شهروندان از انواع تهدیدهای تروریستی و آموزش ضوابط ایمنی به شهروندان (بیطرفان و همکاران، 2023)؛ فناوریهای نوین بهمنظور هماهنگسازی خدمات شبکه در برابر حملات سایبری، با استفاده از تحلیل دادههای حسگرها و اینترنت اشیاء جنگی (IoBT) (استوکرو و همکاران، 2022)؛ و پایش تهدیدات هوشمند و پیشبینی اقدامات پیشگیرانه و خنثیسازی شبکههای تروریستی (میرزا و همکاران، 2024)؛ همچنین رویکردهای حفاظتی نوآورانه مانند بهکارگیری گیاهان دارای خواص اثر کاهش موج انفجار حملات بمبگذاری تروریستی (وارنستد و گبکن، 2020) مورد توجه است.
در زمینه محرکهای جذب و پاسخ اضطراری به حملات تروریستی تمرکز اقدامات بر رهبری و فرماندهی شرایط اضطراری مبتنی بر سیستمهای تصمیمگیری مبتنی بر شبکه و کنترل امن فرماندهی (استوکرو و همکاران، 2022) و وجود سامانه فرماندهی حوادث (بیطرفان و همکاران، 2023)؛ سیستمهای تشخیصی و هشدارهای امنیتی زودهنگام و اعلام به شهروندان (هادی، 2019) است که باتوجهبه اهمیت تشخیص حضور وسایل نقلیه هوایی بدون سرنشین، مطالعات (کیابارو و همکاران، 2020) و (دین و همکاران، 2025) به ارائه الگوریتمهای تشخیصی حضور پهپادها در محیطهای شهری پرداختهاند.
برنامههای آمادگی پاسخ به شرایط اضطراری بر مبنای وجود تیمهای واکنش اضطراری و برنامههای تمرینهای آمادگی و دسترسی به شبکه مخابراتی ارتباطات اضطراری در پاسخ به حملات (بیطرفان و همکاران، 2023) و پاسخ به نیازهای اطلاعاتی نوظهور بهمنظور پاسخگویی عمومی (واگان و همکاران، 2012) تمرکز یافتهاند. مطالعات در زمینه پناهگیری و خروج اضطراری بر ایجاد مسیرهای تخلیه و پیشبینی رفتار جمعیت و فضای پناهگیری تمرکز یافته است (پترسون و همکاران، 2023؛ گومبا و برداکوا، 2015؛ گواگلیارینی و همکاران، 2021).
در نهایت اسکان اضطراری و طراحی فضاهای چندمنظوره در زمینه جذب و پاسخ اضطراری به حملات تروریستی مد نظر است. (بیطرفان و همکاران، 2023).
در زمینه محرکهای بازیابی پس از حملات تروریستی خدمات سلامت و درمانی (الساید و همکاران، 2018)، خدمات سلامت روان (براون و ساجی، 2014) و سلامت اقشار آسیبپذیر و گروههای خاص (هامیل و همکاران، 2013) و تقویت نقش رسانهها و شبکههای اجتماعی قابلیتهای برجسته برای بازیابی سریعتر (برجاویداگدا و همکاران، 2016) و توجه به بازیابی اقتصادی مناطق فقیرتر باتوجهبه از بین رفتن کسب و کارهای خرد (جدواب و همکاران، 2025) مورد تأکید است.
در زمینه محرکهای سازگاری و تطبیق با تهدیدهای تروریستی تمرکز بر ساختارهای نهادی و قانونی ضدتروریسم و اصلاح ساختار حکمرانی مقابله با تروریسم در سطوح محلی، استانی و ملی و ادغام مدیریت تابآوری در فرآیندهای سیاستگذاری و تصمیمسازی شهری (میرزا و همکاران، 2024)، مشارکت نهادهای عمومی، خصوصی و اجتماعی در راستای یافتن راهحلهای بین حرفهای مبارزه با تروریسم و تعامل شهروندان با نهادهای محلی و درنهایت نیاز به تغییر نفکر و نگرش و توسعه استرانژیهای مشارکتی و تغییر در اختیارات بهعنوان ظرفیتهای سازگاری و انطباق مورد توجه است (هینو و همکاران، 2019). نیاز به همکاری نیروهای نظامی و غیرنظامی (استوکرو و همکاران، 2022) و به رسمیت شناختن داوطلبان آموزشدیده غیرتخصصی بهعنوان یک منبع حیاتی در زنجیره داراییهای دولتی (مککب و همکاران، 2012) نیز از دیگر ابعاد سازگاری و انطباق محسوب میشود. توسعه منابع انسانی تخصصمحور شامل جامعهشناسان شهری، سیاستگذاران شهری، مهندسان زیرساخت، دانشمندان دادهپایه شهری، برنامهریزان فضایی، مدیران بحران (پاسخ به شرایط اضطرار) (میرزا و همکاران، 2024)، ظرفیتسازی و توانمندسازی کارکنان نهادهای مسئول (بیطرفان و همکاران، 2023) و ضرورت حفظ توانمندیهای نظامی قوی برای مقابله مؤثر با تروریسم (میرزا و همکاران، 2024) از دیگر راهکارهای سازگاری و تطبیق با تهدیدهای تروریستی در مطالعات مورد توجه بوده است.
تصویر شماره 5 فراوانی محرکهای تابآوری شهری را در چهار زمینه اقدامات پیشگیرانه و حفاظتی ضدتروریسم، جذب و پاسخ اضطراری به حملات تروریستی و سازگاری و انطباق با تهدیدهای تروریستی را ارائه کرده است.
همانطور که مشاهده میشود تمرکز مطالعات در دو زمینه اقدامات پیشگیرانه ضدتروریسم (46 محرک) و سازگاری و تطبیق با تهدیدهای تروریستی (36 محرک) دارای بیشترین مضامین برای تقویت تابآوری شهری در برابر تهدیدهای تروریستی هستند. در زمینه جذب و پاسخ اضطراری به حملات تروریستی (21 محرک) و بازیابی پس از حملات تروریستی (7 محرک) در مطالعات ارائه شده است.
نتیجهگیری
شکلگیری تهدیدات جدید تروریسم و پیچیدگی روزافزون زیرساختهای شهری، نیاز به سیستمهای مقاومتر و پایدارتری را که قادر به مقابله با این رویدادهای نامطلوب باشند، برجسته میکند (فیشر و همکاران، 2018). بررسیها نشان میدهد از مهمترین تغییرات در روند حملات تروریستی، تمرکز اخیر بر غیرنظامیان در مکانهای تجمعات انبوه شهری بهعنوان یک هدف مکرر است (کریستنسن، 2020). همچنان که بازارهای شهری، سالنهای اجتماعات، ایستگاههای قطار مترو شهری، فرودگاهها و اماکن مذهبی محل وقوع حملات تروریستی گسترده اخیر در شهرهای جهان بوده است. در این راستا علاقه فزایندهای به درک و پرداختن به مطالعات مربوط به ظرفیت شهرها برای مقاومسازی، جذب، بازیابی و سازگاری از طیف گستردهای از تهدیدات ازجمله تروریسم در چارچوب مفهومی تابآوری شهری وجود دارد. باوجوداین، هنوز نقاط ضعف و شکافهایی در مشخص کردن مبانی، موضوعات و ویژگیهای آن در ادبیات به چشم میخورد (بائنو و همکاران، 2021).
پژوهش حاضر با طرح یک مرور دامنهای نظاممند ضمن بازشناسی ابعاد و زمینههای موضوعی تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی، با ارائه نگاشتی از ساختار موضوعی مطالعات به جستوجوی محرکهای تقویت تابآوری شهری بهمنظور بازاندیشی در برنامهریزی تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی پرداخته است. بر این مبنا براساس رویکرد کتابشناختی و تحلیل مضمون چارچوب مطالعه مروری طرحریزی گردید. با بررسی پایگاههای علمی، ملی و بینالمللی و پروتکل پریزما، 34 مقاله شامل 32 مقاله انگلیسی زیان و 2 مقاله فارسی زبان وارد مرور حیطهای گردید و از منظر زمینه موضوعی، هدف و روش مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفت؛ در ادامه رویکرد تحلیل مضمون متن مقالات منتخب مورد بررسی قرار گرفت و تلاش گردید محرکهای تقویت تابآوری شهری در برابر تهدیدهای تروریستی از یافتههای مقالات بهعنوان کدهای اولیه استخراج گردد. در این راستا 97 مضمون در ذیل 34 زیرموضوع بهعنوان مؤلفهها و 11 زمینه موضوعی بهعنوان ابعاد تابآوری شهری در برابر تهدیدهای تروریستی طبقهبندی گردید.
یافتههای پژوهش حاکی از آن است که محرکهای تقویت تابآوری در زمینه ابعاد آمادگی و پاسخ به شرایط اضطراری دارای بیشترین فراوانی (20 محرک تابآوری شهری) است. در رتبههای بعدی بهترتیب حکمرانی و ظرفیتسازی نهادی (13 محرک)؛ آگاهی عمومی و توانمندسازی (11 محرک)؛ مقاومسازی زیرساختها و سازههای شهری (11 محرک)؛ کنترل، بازرسی و نظارت شهری (9 محرک)؛ نوآوری و فناوری نوین حفاظتی (7 محرک)؛ اصول امنیت در برنامهریزی و طراحی شهری (7 محرک)؛ اطلاعرسانی و ارتباطات اجتماعی (6 محرک)؛ سلامت و رفاه اجتماعی (6 محرک)؛ اقتصاد و سرمایهگذاری (3 محرک) و مدیریت و حفاظت اطلاعات (3 محرک) است. علاوهبرآن باتوجهبه مراحل تابآوری شهری نیز فراوانی محرکهای تابآوری شهری را در چهار زمینه اقدامات پیشگیرانه و حفاظتی ضدتروریسم، جذب و پاسخ اضطراری به حملات تروریستی و سازگاری و انطباق با تهدیدهای تروریستی طبقهبندی و مورد بحث قرار گرفت. بهطورکلی تمرکز مطالعات در دو زمینه اقدامات پیشگیرانه ضدتروریسم (46 محرک) و سازگاری و تطبیق با تهدیدهای تروریستی (36 محرک) دارای بیشترین مضامین برای تقویت تابآوری شهری در برابر تهدیدهای تروریستی است. در زمینه جذب و پاسخ اضطراری به حملات تروریستی (21 محرک) و بازیابی پس از حملات تروریستی (7 محرک) در مطالعات شناسایی شده است. در ادامه پیشنهادهای تقویت تابآروی شهری در برابر تهدیدهای تروریستی مبتنی بر یافتههای مرور مطالعات ارائه میگردد:
لزوم حکمرانی مشارکتی و ظرفیتسازی نهادی ضدتروریسم
لزوم بازنگری در ساختار نهادی و قانونی ضدتروریسم در سطوح ملی و شهری بهمنظور شفافیت نقشها و مسئولیتها و تقویت زمینههای قانونی و نهادی مشارکت نهادهای نظامی و سازمانهای غیرنظامی مدیریت شهری بهمنظور ادغام محرکهای تابآوری شهری در فرایندهای سیاستگذاری ضدتروریسم مورد توجه است. علاوهبرآن مشارکت نهادهای عمومی، خصوصی و اجتماعی بهمنظور ارائه راهکارهای چندرشتهای و نیز تعامل مداوم بین بازیگران و شهروندان و نهادهای محلی و نیز تقویت مشارکت داوطلبان محلی آموزشدیده در حکمرانی مشارکتی و ظرفیتسازی ضدتروریسم مورد توجه است.
تقویت ظرفیتهای اقتصادی، سرمایهگذاری و تأمین مالی مقاومسازی ضدتروریسم
هزینههای اقدامات ضدتروریسم بهعنوان سرمایهگذاری ایمنی و مقاومسازی زیرساختها در سطح دولت و با مشارکت اجتماعی کلیه ذینفعان مورد حمایت مالی قرار گیرد. در این راستا سرمایهگذاری از طریق مشارکت صندوقهای مالی و جبران خسارت از طریق بیمهها پیشنهاد میگردد. همچنین باتوجهبه آثار ماندگار رویدادهای تروریستی بر فعالیتهای اقتصادی و از بین رفتن کسب و کارها، لزوم تقویت بازیابی اقتصادی در مناطق آسیبدیده مورد توجه قرار گیرد.
ارتقای هوشیاری و آگاهی شهروندان در زمینه تهدیدهای تروریستی
افزایش آگاهی شهروندان از وقوع تهدید، آموزش شهروندی و ایجاد گفتمان جمعی شهروندان درباره بهکارگیری اقدامات ضدتروریستی در فضاهای شهری و تأکید بر ظرفیتسازی و مشارکت شهروندان بهمنظور آمادگی و مسئولیتپذیری در پیشگیری و حفاظت از تهدیدات تروریستی در فضای شهری بهمنظور شناسایی رفتارهای مشکوک و نحوه واکنش در شرایط حمله تروریستی مورد تأکید است.
ایمنسازی زیرساختها و سازههای مناطق شهری
تقویت ایمنسازی مناطق شهری مستعد لزوم جابهجایی و انتقال تاسیسات خطرناک از حول مناطق مسکونی، کاهش تراکم فعالیت صنایع دفاعی در مناطق شهری و ایجاد پناهگاههای موقت و مناطق بازیابی در طراحی ساختمانها است.
مقاومسازی زیرساختهای آسیبپذیر و مستعد حملات تروریستی
ارزیابی آسیبپذیریها و مقاومسازی بر مبنای اصول دسترسی مکانی به خیابان اصلی؛ ورودی و خروجیها؛ دسترسی به فضای خصوصی و عمومی؛ دسترسی به مرکز شهر و راهکارهای مقاومسازی مکانهای مستعد تروریسم در مناطق شهری پیشبینی گردد.
لزوم توجه به اصول حفاظت و امنیت در برنامهریزی شهری
لزوم مد نظر قرار دادن امنیت بهعنوان یک جزء ضروری و ادغام یکپارچه در محیط ساختهشده شهری مد نظر است. تمرکز بسیاری از مطالعات بر اصول امنیت و پیشگیری از جرم بر مبنای طراحی محیط شهری است و تلفیق اصول «پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی» در برنامهریزی و طراحی آن را مبتنی بر شیوههای کنترل ترافیک، بهکارگیری عناصر حفاظتی بهصورت نامحسوس و کاربرد فناوریهای نظارتی، چیدمان هدفمند مبلمان شهری، استقرار موانع نوآورانه پیشنهاد میگردد.
کنترل، بازرسی و نظارت شهری مناطق حساس و مستعد حملات تروریستی
ایجاد مراکز کنترل حیاتی در مناطق با تراکم بالای جمعیت با استفاده از سیستم هماهنگ و متمرکز بر نیروهای امنیتی نامحسوس، دوربینهای مداربسته و بهکارگیری سیستمهای نظارت تصویری در پایش شرایط و بازرسی منظم بهمنظور خنثی سازی تهدیدات احتمالی در مناطق شهری و مکانهای تجمعات انبوه پیشنهاد میگردد.
تقویت رهبری و فرماندهی و هماهنگی پاسخ به شرایط اضطراری تهدیدات تروریستی
اصول فرماندهی و کنترل مبتنی بر الگوهای تصمیمگیری شبکهای و تقویت مهارتهای رهبری در موقعیت حمله تروریستی مد نظر قرار گیرد. فعالسازی سیستم فرماندهی واحد در پاسخ به شرایط اضطراری حملات تروریستی پیشنهاد میگردد.
طرحریزی برنامههای آمادگی پاسخ به شرایط اضطراری مبتنی بر ریسک حملات تروریستی
پیشبینی دسترسی به فضاهای امدادرسانی خدمات آتش نشانی، بیمارستان و مراکز امدادی، مراکز پلیس و نیروی انتظامی در مناطق حساس و مستعد شهری و پیشبینی خدمات امدادرسانی و عملیات نجات به تناسب تراکم جمعیت مناطق شهری، برنامهریزی مانورهای آمادگی پاسخ و وجود تیمهای واکنش اضطراری متناسب با انواع تهدیدهای تروریستی مد نظر قرار گیرد.
ایجاد سیستمهای هشدارهای امنیتی زودهنگام و نحوه پناهگیری و خروج اضطراری
طراحی و تنظیم سیستمهای هشدار زودهنگام به تناسب انواع حملات تروریستی لازم است مد نظر قرار گیرد. علاوهبرآن اطلاعرسانی شفاف به شهروندان برای پناهگیری و خروج اضطراری با در نظر گرفتن جانمایی پناهگاه و محلهای ایمن به تناسب جمعیت شهری و نیازهای احتمالی و نیز مشخص نمودن مسیرهای تخلیه در زمان حملات مورد توجه است.
تأکید بر سلامت و رفاه اجتماعی و حمایت از اقشار آسیبپذیر و گروههای خاص در زمان بحران حملات تروریستی
نیاز به وجود سیستم هماهنگ واکنش پیشبیمارستانی و خدمات درمانی با حفظ مسائل امنیتی، ارائه خدمات کمکهای اولیه روانشناختی و پشتیبانی از سوگ و توجه به مداخلات روانی اجتماعی کودکان، سالمندان و دیگر گروههای دارای نیازهای خاص در زمان حملات تروریستی و پس از آن مورد تأکید است.
انتشار به موقع اطلاعات و امنیت سایبری و پاسخ به نیازهای اطلاعاتی در حملات تروریستی
تضمین انتشار بهموقع و ایمن اطلاعات سیستمهای نظارتی و حسگرهای سامانههای هشدار در پاسخ به نیازهای اطلاعاتی مورد نظر است. همچنین بازنگری در ارتباطات امنیتی در انتشار اطلاعات باتوجهبه سواستفاده تروریستها از سیستمهای سایبری پیشنهاد میشود.
اطلاعرسانی و ارتباطات سازمانی در شرایط اضطراری پاسخ به حملات تروریستی
اطلاعرسانی و ارتباطات سازمانی در شرایط اضطراری نیازمند دسترسی به شبکه مخابراتی ارتباطات پایدار در پاسخ به حملات بهمنظور حفظ ارتباطات مؤثر سازمانی در مورد تغییر شرایط و عدم قطعیتهای تصمیمگیری در زمان بحران مورد تأکید است.
تقویت نقش رسانهها و بررسی الگوهای رفتاری شهروندان در شبکههای اجتماعی در اخبار مرتبط با تروریسم
بررسی روابط علّی میان عوامل انتشار اطلاعات نادرست مرتبط با تروریسم و بررسی الگوهای رفتاری شهروندان در انتشار اخبار اصیل و گمراهکننده مرتبط با تروریسم در رسانهها و تقویت نقش رسانهها و شبکههای اجتماعی قابلیتهای برجسته مد نظر قرار گیرد.
بهکارگیری نوآوری و فناوریهای نوین حفاظتی بهمنظور ظرفیتسازی مقابله با ریسک حملات تروریستی
کاربرد فناوریهای نوین و بهطور مشخص الگوریتمهای مبتنی بر هوش مصنوعی و یادگیری ماشین برای تشخیص رویدادهای صوتی و تمرکز بر ابعاد نظارتی دادهمحور با استفاده از وسایل نقلیه هوایی بدون سرنشین پیشنهاد میشود. همچنین کاربردهای حفاظتی نوآورانه نظیر کاشت گیاهان کاهنده موج انفجار در مناطق شهری نیز مورد توجه قرار گیرد.
بهطورکلی محرکهای شهرهای تابآور در برابر حملات تروریستی شامل مجموعهای از اقدامات و سیاستهای هماهنگ و سیستمی است که به تقویت توانمندیهای شهر در پیشگیری، مقابله، و بازیابی آثار حملات تروریستی میپردازد. ازسویدیگر محرکهای مرتبط با سازش و تطبیق با تهدیدات تروریستی نیازمند تغییر نگرش اساسی سیاستگذاران و برنامهریزان شهری پیرامون مسئله است. ساختار نهادی و قانونی ضدتروریسم نیازمند مکانیسمهای مشارکت نیروهای نظامی و سازمانهای غیرنظامی در ابعاد سازمانی و نیز مشارکت نهادهای عمومی، خصوصی، حاکمیتی و مردمی است. توانمندسازی و تربیت نیروی متخصص چندرشتهای بهمنظور خلق راهکارها و ابتکارعملهای حفاظتی و امنیتی نیز مورد تأکید است. همچنین نظارت مداوم در یک منطقه شهری پیچیده و ناشناخته توسط دسته پهپادها یک کاربرد کمهزینه و امیدوارکننده در آینده برای مبارزه با تروریسم، نظارت و آگاهی از موقعیت مناطق شهری است.
باتوجهمحدودیت مطالعات حوزه تروریسم و تابآوری فضاهای شهری در پژوهشهای آتی پیشنهاد میشود مطالعات در زمینه بازیابی پس از حملات تروریستی و پاسخ به شرایط اضطراری مورد توجه قرار گیرد. همچنین به تحلیلهای مقایسهای تطبیقی بینمنطقهای پرداخته شود و بهطور مشخص ابعاد تابآوری شهری متناسب با انواع تهدیدات تروریستی شامل حملات انفجاری (بمبگذاری، انتحاری)، حملات مسلحانه (تیراندازی جمعی، گروگانگیری، ترور هدفمند)، حملات شیمیایی، زیستی، پرتویی و هستهای (CBRN) و تروریسم سایبری (سیستمهای بانکی، سامانههای درمانی، سیستمهای زیرساختهای تامین برق، آب، مخابرات و حمل و نقل شهری) و حملات هوایی (موشکی، پهپادی و غیره) مورد بررسی قرار گیرد.
علاوهبرآن باتوجهبه فقدان مقالات علمی فارسی زبان توجه پژوهشگران کشور به این حوزه مورد تأکید است. همچنین براساس فراوانی موضوعاتی که محدودتر بودند و کمتر بدان پرداخته شده است، نظیر سرمایهگذاری و تأمین مالی ایمنسازی و مقاومسازی در برابر تهدیدات تروریسم، اصول حفاظت و امنیت در برنامهریزی شهری، رهبری و فرماندهی عملیات اضطراری پاسخ به انواع حملات تروریستی در پژوهشهای آتی مد نظر پژوهشگران قرار گیرد.
همچنین توجه به برخی ابعاد کمتر مطالعهشده نظیر تشخیص هویت و مدیریت اجساد حملات تروریستی، ابعاد تابآوری روانی اجتماعی شهروندان پس از حملات تروریستی، حکمرانی چندسطحی و همکاری فراسازمانی بهمنظور طراحی مکانیسمهای هماهنگی اضطراری میان اورژانس، پلیس، ارتش و نهادهای مدنی در پژوهشهای آتی پیشنهاد میشود. علاوه بر آن باتوجهبه آنکه بیشتر مطالعات در کلانشهرهای توسعهیافته متمرکز است، پیشنهاد میشود تابآوری در شهرهای حاشیهای و مناطق فقیرنشین و سکونتگاههای غیررسمی شهرها در برابر تروریسم مورد مطالعه قرار گیرد.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
در این مطالعه، تمام اصول اخلاق در پژوهش رعایت شد. ازآنجاییکه هیچ آزمایشی بر روی نمونههای حیوانی یا انسانی انجام نشد، هیچ کد اخلاقی اخذ نشد.
حامی مالی
این پژوهش هیچگونه کمک مالی از سازمانیهای دولتی، خصوصی و غیرانتفاعی دریافت نکرده است.
مشارکت نویسندگان
همه نویسندگان بهطور یکسان در مفهوم و طراحی مطالعه، جمعآوری و تجزیهوتحلیل دادهها، تفسیر نتایج و تهیه پیشنویس مقاله مشارکت داشتند.
تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان، این مقاله تعارض منافع ندارد.
قدردانی و تشکر
از همکاری مشترک موسسه آموزش عالی علمی-کاربردی شهرداری تهران و سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران تشکر و قدردانی میگردد.
نتیجهگیری
شکلگیری تهدیدات جدید تروریسم و پیچیدگی روزافزون زیرساختهای شهری، نیاز به سیستمهای مقاومتر و پایدارتری را که قادر به مقابله با این رویدادهای نامطلوب باشند، برجسته میکند (فیشر و همکاران، 2018). بررسیها نشان میدهد از مهمترین تغییرات در روند حملات تروریستی، تمرکز اخیر بر غیرنظامیان در مکانهای تجمعات انبوه شهری بهعنوان یک هدف مکرر است (کریستنسن، 2020). همچنان که بازارهای شهری، سالنهای اجتماعات، ایستگاههای قطار مترو شهری، فرودگاهها و اماکن مذهبی محل وقوع حملات تروریستی گسترده اخیر در شهرهای جهان بوده است. در این راستا علاقه فزایندهای به درک و پرداختن به مطالعات مربوط به ظرفیت شهرها برای مقاومسازی، جذب، بازیابی و سازگاری از طیف گستردهای از تهدیدات ازجمله تروریسم در چارچوب مفهومی تابآوری شهری وجود دارد. باوجوداین، هنوز نقاط ضعف و شکافهایی در مشخص کردن مبانی، موضوعات و ویژگیهای آن در ادبیات به چشم میخورد (بائنو و همکاران، 2021).
پژوهش حاضر با طرح یک مرور دامنهای نظاممند ضمن بازشناسی ابعاد و زمینههای موضوعی تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی، با ارائه نگاشتی از ساختار موضوعی مطالعات به جستوجوی محرکهای تقویت تابآوری شهری بهمنظور بازاندیشی در برنامهریزی تابآوری شهری در برابر تهدیدات تروریستی پرداخته است. بر این مبنا براساس رویکرد کتابشناختی و تحلیل مضمون چارچوب مطالعه مروری طرحریزی گردید. با بررسی پایگاههای علمی، ملی و بینالمللی و پروتکل پریزما، 34 مقاله شامل 32 مقاله انگلیسی زیان و 2 مقاله فارسی زبان وارد مرور حیطهای گردید و از منظر زمینه موضوعی، هدف و روش مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفت؛ در ادامه رویکرد تحلیل مضمون متن مقالات منتخب مورد بررسی قرار گرفت و تلاش گردید محرکهای تقویت تابآوری شهری در برابر تهدیدهای تروریستی از یافتههای مقالات بهعنوان کدهای اولیه استخراج گردد. در این راستا 97 مضمون در ذیل 34 زیرموضوع بهعنوان مؤلفهها و 11 زمینه موضوعی بهعنوان ابعاد تابآوری شهری در برابر تهدیدهای تروریستی طبقهبندی گردید.
یافتههای پژوهش حاکی از آن است که محرکهای تقویت تابآوری در زمینه ابعاد آمادگی و پاسخ به شرایط اضطراری دارای بیشترین فراوانی (20 محرک تابآوری شهری) است. در رتبههای بعدی بهترتیب حکمرانی و ظرفیتسازی نهادی (13 محرک)؛ آگاهی عمومی و توانمندسازی (11 محرک)؛ مقاومسازی زیرساختها و سازههای شهری (11 محرک)؛ کنترل، بازرسی و نظارت شهری (9 محرک)؛ نوآوری و فناوری نوین حفاظتی (7 محرک)؛ اصول امنیت در برنامهریزی و طراحی شهری (7 محرک)؛ اطلاعرسانی و ارتباطات اجتماعی (6 محرک)؛ سلامت و رفاه اجتماعی (6 محرک)؛ اقتصاد و سرمایهگذاری (3 محرک) و مدیریت و حفاظت اطلاعات (3 محرک) است. علاوهبرآن باتوجهبه مراحل تابآوری شهری نیز فراوانی محرکهای تابآوری شهری را در چهار زمینه اقدامات پیشگیرانه و حفاظتی ضدتروریسم، جذب و پاسخ اضطراری به حملات تروریستی و سازگاری و انطباق با تهدیدهای تروریستی طبقهبندی و مورد بحث قرار گرفت. بهطورکلی تمرکز مطالعات در دو زمینه اقدامات پیشگیرانه ضدتروریسم (46 محرک) و سازگاری و تطبیق با تهدیدهای تروریستی (36 محرک) دارای بیشترین مضامین برای تقویت تابآوری شهری در برابر تهدیدهای تروریستی است. در زمینه جذب و پاسخ اضطراری به حملات تروریستی (21 محرک) و بازیابی پس از حملات تروریستی (7 محرک) در مطالعات شناسایی شده است. در ادامه پیشنهادهای تقویت تابآروی شهری در برابر تهدیدهای تروریستی مبتنی بر یافتههای مرور مطالعات ارائه میگردد:
لزوم حکمرانی مشارکتی و ظرفیتسازی نهادی ضدتروریسم
لزوم بازنگری در ساختار نهادی و قانونی ضدتروریسم در سطوح ملی و شهری بهمنظور شفافیت نقشها و مسئولیتها و تقویت زمینههای قانونی و نهادی مشارکت نهادهای نظامی و سازمانهای غیرنظامی مدیریت شهری بهمنظور ادغام محرکهای تابآوری شهری در فرایندهای سیاستگذاری ضدتروریسم مورد توجه است. علاوهبرآن مشارکت نهادهای عمومی، خصوصی و اجتماعی بهمنظور ارائه راهکارهای چندرشتهای و نیز تعامل مداوم بین بازیگران و شهروندان و نهادهای محلی و نیز تقویت مشارکت داوطلبان محلی آموزشدیده در حکمرانی مشارکتی و ظرفیتسازی ضدتروریسم مورد توجه است.
تقویت ظرفیتهای اقتصادی، سرمایهگذاری و تأمین مالی مقاومسازی ضدتروریسم
هزینههای اقدامات ضدتروریسم بهعنوان سرمایهگذاری ایمنی و مقاومسازی زیرساختها در سطح دولت و با مشارکت اجتماعی کلیه ذینفعان مورد حمایت مالی قرار گیرد. در این راستا سرمایهگذاری از طریق مشارکت صندوقهای مالی و جبران خسارت از طریق بیمهها پیشنهاد میگردد. همچنین باتوجهبه آثار ماندگار رویدادهای تروریستی بر فعالیتهای اقتصادی و از بین رفتن کسب و کارها، لزوم تقویت بازیابی اقتصادی در مناطق آسیبدیده مورد توجه قرار گیرد.
ارتقای هوشیاری و آگاهی شهروندان در زمینه تهدیدهای تروریستی
افزایش آگاهی شهروندان از وقوع تهدید، آموزش شهروندی و ایجاد گفتمان جمعی شهروندان درباره بهکارگیری اقدامات ضدتروریستی در فضاهای شهری و تأکید بر ظرفیتسازی و مشارکت شهروندان بهمنظور آمادگی و مسئولیتپذیری در پیشگیری و حفاظت از تهدیدات تروریستی در فضای شهری بهمنظور شناسایی رفتارهای مشکوک و نحوه واکنش در شرایط حمله تروریستی مورد تأکید است.
ایمنسازی زیرساختها و سازههای مناطق شهری
تقویت ایمنسازی مناطق شهری مستعد لزوم جابهجایی و انتقال تاسیسات خطرناک از حول مناطق مسکونی، کاهش تراکم فعالیت صنایع دفاعی در مناطق شهری و ایجاد پناهگاههای موقت و مناطق بازیابی در طراحی ساختمانها است.
مقاومسازی زیرساختهای آسیبپذیر و مستعد حملات تروریستی
ارزیابی آسیبپذیریها و مقاومسازی بر مبنای اصول دسترسی مکانی به خیابان اصلی؛ ورودی و خروجیها؛ دسترسی به فضای خصوصی و عمومی؛ دسترسی به مرکز شهر و راهکارهای مقاومسازی مکانهای مستعد تروریسم در مناطق شهری پیشبینی گردد.
لزوم توجه به اصول حفاظت و امنیت در برنامهریزی شهری
لزوم مد نظر قرار دادن امنیت بهعنوان یک جزء ضروری و ادغام یکپارچه در محیط ساختهشده شهری مد نظر است. تمرکز بسیاری از مطالعات بر اصول امنیت و پیشگیری از جرم بر مبنای طراحی محیط شهری است و تلفیق اصول «پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی» در برنامهریزی و طراحی آن را مبتنی بر شیوههای کنترل ترافیک، بهکارگیری عناصر حفاظتی بهصورت نامحسوس و کاربرد فناوریهای نظارتی، چیدمان هدفمند مبلمان شهری، استقرار موانع نوآورانه پیشنهاد میگردد.
کنترل، بازرسی و نظارت شهری مناطق حساس و مستعد حملات تروریستی
ایجاد مراکز کنترل حیاتی در مناطق با تراکم بالای جمعیت با استفاده از سیستم هماهنگ و متمرکز بر نیروهای امنیتی نامحسوس، دوربینهای مداربسته و بهکارگیری سیستمهای نظارت تصویری در پایش شرایط و بازرسی منظم بهمنظور خنثی سازی تهدیدات احتمالی در مناطق شهری و مکانهای تجمعات انبوه پیشنهاد میگردد.
تقویت رهبری و فرماندهی و هماهنگی پاسخ به شرایط اضطراری تهدیدات تروریستی
اصول فرماندهی و کنترل مبتنی بر الگوهای تصمیمگیری شبکهای و تقویت مهارتهای رهبری در موقعیت حمله تروریستی مد نظر قرار گیرد. فعالسازی سیستم فرماندهی واحد در پاسخ به شرایط اضطراری حملات تروریستی پیشنهاد میگردد.
طرحریزی برنامههای آمادگی پاسخ به شرایط اضطراری مبتنی بر ریسک حملات تروریستی
پیشبینی دسترسی به فضاهای امدادرسانی خدمات آتش نشانی، بیمارستان و مراکز امدادی، مراکز پلیس و نیروی انتظامی در مناطق حساس و مستعد شهری و پیشبینی خدمات امدادرسانی و عملیات نجات به تناسب تراکم جمعیت مناطق شهری، برنامهریزی مانورهای آمادگی پاسخ و وجود تیمهای واکنش اضطراری متناسب با انواع تهدیدهای تروریستی مد نظر قرار گیرد.
ایجاد سیستمهای هشدارهای امنیتی زودهنگام و نحوه پناهگیری و خروج اضطراری
طراحی و تنظیم سیستمهای هشدار زودهنگام به تناسب انواع حملات تروریستی لازم است مد نظر قرار گیرد. علاوهبرآن اطلاعرسانی شفاف به شهروندان برای پناهگیری و خروج اضطراری با در نظر گرفتن جانمایی پناهگاه و محلهای ایمن به تناسب جمعیت شهری و نیازهای احتمالی و نیز مشخص نمودن مسیرهای تخلیه در زمان حملات مورد توجه است.
تأکید بر سلامت و رفاه اجتماعی و حمایت از اقشار آسیبپذیر و گروههای خاص در زمان بحران حملات تروریستی
نیاز به وجود سیستم هماهنگ واکنش پیشبیمارستانی و خدمات درمانی با حفظ مسائل امنیتی، ارائه خدمات کمکهای اولیه روانشناختی و پشتیبانی از سوگ و توجه به مداخلات روانی اجتماعی کودکان، سالمندان و دیگر گروههای دارای نیازهای خاص در زمان حملات تروریستی و پس از آن مورد تأکید است.
انتشار به موقع اطلاعات و امنیت سایبری و پاسخ به نیازهای اطلاعاتی در حملات تروریستی
تضمین انتشار بهموقع و ایمن اطلاعات سیستمهای نظارتی و حسگرهای سامانههای هشدار در پاسخ به نیازهای اطلاعاتی مورد نظر است. همچنین بازنگری در ارتباطات امنیتی در انتشار اطلاعات باتوجهبه سواستفاده تروریستها از سیستمهای سایبری پیشنهاد میشود.
اطلاعرسانی و ارتباطات سازمانی در شرایط اضطراری پاسخ به حملات تروریستی
اطلاعرسانی و ارتباطات سازمانی در شرایط اضطراری نیازمند دسترسی به شبکه مخابراتی ارتباطات پایدار در پاسخ به حملات بهمنظور حفظ ارتباطات مؤثر سازمانی در مورد تغییر شرایط و عدم قطعیتهای تصمیمگیری در زمان بحران مورد تأکید است.
تقویت نقش رسانهها و بررسی الگوهای رفتاری شهروندان در شبکههای اجتماعی در اخبار مرتبط با تروریسم
بررسی روابط علّی میان عوامل انتشار اطلاعات نادرست مرتبط با تروریسم و بررسی الگوهای رفتاری شهروندان در انتشار اخبار اصیل و گمراهکننده مرتبط با تروریسم در رسانهها و تقویت نقش رسانهها و شبکههای اجتماعی قابلیتهای برجسته مد نظر قرار گیرد.
بهکارگیری نوآوری و فناوریهای نوین حفاظتی بهمنظور ظرفیتسازی مقابله با ریسک حملات تروریستی
کاربرد فناوریهای نوین و بهطور مشخص الگوریتمهای مبتنی بر هوش مصنوعی و یادگیری ماشین برای تشخیص رویدادهای صوتی و تمرکز بر ابعاد نظارتی دادهمحور با استفاده از وسایل نقلیه هوایی بدون سرنشین پیشنهاد میشود. همچنین کاربردهای حفاظتی نوآورانه نظیر کاشت گیاهان کاهنده موج انفجار در مناطق شهری نیز مورد توجه قرار گیرد.
بهطورکلی محرکهای شهرهای تابآور در برابر حملات تروریستی شامل مجموعهای از اقدامات و سیاستهای هماهنگ و سیستمی است که به تقویت توانمندیهای شهر در پیشگیری، مقابله، و بازیابی آثار حملات تروریستی میپردازد. ازسویدیگر محرکهای مرتبط با سازش و تطبیق با تهدیدات تروریستی نیازمند تغییر نگرش اساسی سیاستگذاران و برنامهریزان شهری پیرامون مسئله است. ساختار نهادی و قانونی ضدتروریسم نیازمند مکانیسمهای مشارکت نیروهای نظامی و سازمانهای غیرنظامی در ابعاد سازمانی و نیز مشارکت نهادهای عمومی، خصوصی، حاکمیتی و مردمی است. توانمندسازی و تربیت نیروی متخصص چندرشتهای بهمنظور خلق راهکارها و ابتکارعملهای حفاظتی و امنیتی نیز مورد تأکید است. همچنین نظارت مداوم در یک منطقه شهری پیچیده و ناشناخته توسط دسته پهپادها یک کاربرد کمهزینه و امیدوارکننده در آینده برای مبارزه با تروریسم، نظارت و آگاهی از موقعیت مناطق شهری است.
باتوجهمحدودیت مطالعات حوزه تروریسم و تابآوری فضاهای شهری در پژوهشهای آتی پیشنهاد میشود مطالعات در زمینه بازیابی پس از حملات تروریستی و پاسخ به شرایط اضطراری مورد توجه قرار گیرد. همچنین به تحلیلهای مقایسهای تطبیقی بینمنطقهای پرداخته شود و بهطور مشخص ابعاد تابآوری شهری متناسب با انواع تهدیدات تروریستی شامل حملات انفجاری (بمبگذاری، انتحاری)، حملات مسلحانه (تیراندازی جمعی، گروگانگیری، ترور هدفمند)، حملات شیمیایی، زیستی، پرتویی و هستهای (CBRN) و تروریسم سایبری (سیستمهای بانکی، سامانههای درمانی، سیستمهای زیرساختهای تامین برق، آب، مخابرات و حمل و نقل شهری) و حملات هوایی (موشکی، پهپادی و غیره) مورد بررسی قرار گیرد.
علاوهبرآن باتوجهبه فقدان مقالات علمی فارسی زبان توجه پژوهشگران کشور به این حوزه مورد تأکید است. همچنین براساس فراوانی موضوعاتی که محدودتر بودند و کمتر بدان پرداخته شده است، نظیر سرمایهگذاری و تأمین مالی ایمنسازی و مقاومسازی در برابر تهدیدات تروریسم، اصول حفاظت و امنیت در برنامهریزی شهری، رهبری و فرماندهی عملیات اضطراری پاسخ به انواع حملات تروریستی در پژوهشهای آتی مد نظر پژوهشگران قرار گیرد.
همچنین توجه به برخی ابعاد کمتر مطالعهشده نظیر تشخیص هویت و مدیریت اجساد حملات تروریستی، ابعاد تابآوری روانی اجتماعی شهروندان پس از حملات تروریستی، حکمرانی چندسطحی و همکاری فراسازمانی بهمنظور طراحی مکانیسمهای هماهنگی اضطراری میان اورژانس، پلیس، ارتش و نهادهای مدنی در پژوهشهای آتی پیشنهاد میشود. علاوه بر آن باتوجهبه آنکه بیشتر مطالعات در کلانشهرهای توسعهیافته متمرکز است، پیشنهاد میشود تابآوری در شهرهای حاشیهای و مناطق فقیرنشین و سکونتگاههای غیررسمی شهرها در برابر تروریسم مورد مطالعه قرار گیرد.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
در این مطالعه، تمام اصول اخلاق در پژوهش رعایت شد. ازآنجاییکه هیچ آزمایشی بر روی نمونههای حیوانی یا انسانی انجام نشد، هیچ کد اخلاقی اخذ نشد.
حامی مالی
این پژوهش هیچگونه کمک مالی از سازمانیهای دولتی، خصوصی و غیرانتفاعی دریافت نکرده است.
مشارکت نویسندگان
همه نویسندگان بهطور یکسان در مفهوم و طراحی مطالعه، جمعآوری و تجزیهوتحلیل دادهها، تفسیر نتایج و تهیه پیشنویس مقاله مشارکت داشتند.
تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان، این مقاله تعارض منافع ندارد.
قدردانی و تشکر
از همکاری مشترک موسسه آموزش عالی علمی-کاربردی شهرداری تهران و سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران تشکر و قدردانی میگردد.
References
Arksey, H., & O'malley, L. (2005). Scoping studies: Towards a methodological framework. International Journal of Social Research Methodology, 8(1), 19-32. [DOI:10.1080/1364557032000119616]
Bitarafan, M., Abazarlou, S., & Zarei, G. (2025). [Assessing urban resiliency against terrorist attacks (Case study: Bagh-e-Fayz neighborhood in Tehran) (Persian)]. Journal of Urban Studies on Space and Place, 9(34), 131-152. [DOI:10.22034/jspr.2025.2049650.1110]
Bitarfan, M., & Amini Hosseini, K. (2023). [Presenting a model for assessing urban resilience against air attacks using the (IHWP) method, a case study of District 5 of Tehran (Persian)]. Safe City, 6(1), 116-142. [Link]
Brajawidagda, U., Reddick, C. G., & Chatfield, A. T. (201). Social media and urban resilience: A case study of the 2016 Jakarta terror attack. In Proceedings of the 17th International digital government research conference on digital government research (pp. 445-454). [DOI:10.1145/2912160.2912193]
Brajawidagda, U., Reddick, C. G., & Chatfield, A. T. (2017). Urban resilience in extreme events: Analyzing online news and Twitter use during the 2016 Jakarta terror attack. Information Polity, 22(2-3), 159-177. [DOI:10.3233/IP-170410]
Braun-Lewensohn, O., & Sagy, S. (2014). Community resilience and sense of coherence as protective factors in explaining stress reactions: Comparing cities and rural communities during missiles attacks. Community Mental Health Journal, 50(2), 229–234.[DOI:10.1007/s10597-013-9623-5] [PMID]
Bueno, S., Banuls, V. A., & Gallego, M. D. (2021). Is urban resilience a phenomenon on the rise? A systematic literature review for the years 2019 and 2020 using textometry. International Journal of Disaster Risk Reduction, 66, 102588. [DOI:10.1016/j.ijdrr.2021.102588]
Cariolet, J. M., Vuillet, M., & Diab, Y. (2019). Mapping urban resilience to disasters-A review. Sustainable Cities and Society, 51, 101746. [DOI:10.1016/j.scs.2019.101746]
Ciaburro, G., & Iannace, G. (2020). Improving smart cities safety using sound events detection based on deep neural network algorithms. Informatics, 7( 3), 23. [DOI:10.3390/informatics7030023]
Chambers, P., & Andrews, T. (2019). Never mind the bollards: The politics of policing car attacks through the securitisation of crowded urban places. Environment and Planning D: Society and Space, 37(6), 1025-1044. [DOI:10.1177/0263775818824343]
Christensen, P. H. (2022). Counterterrorism protective security as part of the planning, design and development of crowded places in Australia: Where are we now? Journal of European Real Estate Research, 15(1), 112-129. [DOI:10.1108/JERER-06-2021-0034]
Coaffee, J. (2024). Evolving security motifs, Olympic spectacle and urban planning legacy: From militarization to security-by-design. Planning Perspectives, 39(3), 637-657. [DOI:10.1080/02665433.2024.2322002]
Coaffee, J., & Rogers, P. (2008). Rebordering the city for new security challenges: From counter-terrorism to community resilience. Space and Polity, 12(1), 101-118. [DOI:10.1080/13562570801969556]
Coaffee, J., & Wood, D. M. (2006). Security is coming home: Rethinking scale and constructing resilience in the global urban response to terrorist risk. International Relations, 20(4), 503-517. [DOI:10.1177/0047117806069416]
Daudt, H. M., Van Mossel, C., & Scott, S. J. (2013). Enhancing the scoping study methodology: a large, inter-professional team’s experience with Arksey and O’Malley’s framework. BMC Medical Research Methodology, 13(1), 48. [DOI:10.1186/1471-2288-13-48]
Din, I. U., Almogren, A., & Rodrigues, J. (2025). Adversarial machine learning for robust and secure uav detection in consumer applications. IEEE Transactions on Consumer Electronics. [DOI:10.1109/TCE.2025.3572255]
El Sayed, M., Chami, A. F., & Hitti, E. (2018). Developing a hospital disaster preparedness plan for mass casualty incidents: Lessons learned from the downtown Beirut bombing. Disaster Medicine and Public Health Preparedness, 12(3), 379-385. [DOI:10.1017/dmp.2017.83] [PMID]
Fischer, K., Hiermaier, S., Riedel, W., & Häring, I. (2018). Morphology dependent assessment of resilience for urban areas. Sustainability, 10(6), 1800. [DOI:10.3390/su10061800]
Gilbertson, A., & Hayes, A. (2012). Engineering to reduce crime and disorder in public places. Proceedings of the Institution of Civil Engineers-Municipal Engineer, 165(3), 175-183. [DOI:10.1680/muen.12.00002]
Gomba, P., & Bradacova, I. (2015). Critical systems and processes affecting the resilience of subway systems to terrorism risks. Communications-Scientific Letters of the University of Zilina, 17(1), 22-27. [DOI:10.26552/com.C.2015.1.22-27]
Goldman, S. O., & Neubauer-Shani, M. (2024). The recurrence of terrorism. International Politics, 1-30. [DOI:10.1057/s41311-024-00631-3]
Hadi, E. (2019). Resilient safety anti-terrorism city terrorism as a new challenge in contemporary Iraqi city. Periodicals of Engineering and Natural Sciences, 7(3), 1486-1498. [Link]
Haiko, H., Savchenko, I., & Shelestov, A. (2025). Ensuring resilience and safety of the transportation system of Kyiv in planning the network of road tunnels. Case Studies on Transport Policy, 19, 101355. [DOI:10.1016/j.cstp.2024.101355]
Heino, O., Takala, A., Jukarainen, P., Kalalahti, J., Kekki, T., & Verho, P. (2019). Critical infrastructures: The operational environment in cases of severe disruption. Sustainability, 11(3), 838. [DOI:10.3390/su11030838]
Hamiel, D., Wolmer, L., Spirman, S., & Laor, N. (2013). Comprehensive child-oriented preventive resilience program in Israel based on lessons learned from communities exposed to war, terrorism and disaster. Child & Youth Care Forum, 42, 261-274. [DOI:10.1007/s10566-013-9200-7]
Institute for Economics and Peace (IEP). (2025). Global Terrorism Index (GTI). Retrieved from: [Link]
Iranian Students News Agency (ISNA). (2025). [Urban Management Measures During the 12-Day and 40-Day Wars (Persian)]. Retrieved from: [Lik]
Jedwab, R., Blankespoor, B., Masaki, T., & Rodríguez-Castelán, C. (2025). Estimating the spillover economic effects of foreign conflict shocks: Evidence from Boko Haram. World Development, 193, 107016. [DOI:10.1016/j.worlddev.2025.107016]
Kapoor, M. K. (2018). Security assessment case studies of public buildings in India. In C. A. Brebbia, F. Garzia, M. Lombardi & M. Guarascio (Eds.), Safety and Security Studies. Ashurst Lodge: WIT Press. [Link]
Liu, Y., Liu, H., Tian, Y., & Sun, C. (2020). Reinforcement learning based two-level control framework of UAV swarm for cooperative persistent surveillance in an unknown urban area. Aerospace Science and Technology, 98, 105671. [DOI:10.1016/j.ast.2019.105671]
Mariš, L., Grúňová, Z., Figuli, L., & Jangl, Š. (2017). Resilience of historical public buildings against blast in a context of monument preservation. Key Engineering Materials, 755, 248-260. [Link]
Monstadt, J., & Schmidt, M. (2019). Urban resilience in the making? The governance of critical infrastructures in German cities. Urban Studies, 56(11), 2353-2371. [DOI:10.1177/0042098018808483]
Mirza, M. N. E. E., & Rana, I. A. (2024). A systematic review of urban terrorism literature: Root causes, thematic trends, and future directions. Journal of Safety Science and Resilience, 5(3), 249-265.[DOI:10.1016/j.jnlssr.2024.03.006]
Meerow, S., Newell, J. P., & Stults, M. (2016). Defining urban resilience: A review. Landscape and Urban Planning, 147, 38-49. [DOI:10.1016/j.landurbplan.2015.11.011]
Matijosaitiene, I., & Petriashvili, A. (2017). Urban planning and design for terrorism resilient cities. Journal of Sustainable Architecture and Civil Engineering, 18(1), 27-38. [DOI:10.5755/j01.sace.18.1.15443]
McCabe, O. L., Marum, F., Mosley, A., Gwon, H. S., Langlieb, A., & Everly, G. S., Jr, et al. (2012). Community capacity-building in disaster mental health resilience: A pilot study of an academic/faith partnership model. International Journal of Emergency Mental Health, 14(2), 112–122. [PMID]
Navruz, M. (2024). Resilience Measures Against Urban Terrorist Attacks: An Evaluation On Ankara’s Kızılay Square. Urban 21 Journal, 2(2), 46-78. [Link]
Patrick Keenan, K. (2019). Creating spaces of public insecurity in times of terror: The implications of code/space for urban vulnerability analyses. Environment and Planning C: Politics and Space, 37(1), 81-101. [DOI:10.1177/2399654418776660]
Petersen, L., Havârneanu, G. M., Arnold, A., Carbon, D., Görgen, T., & Gavel, A., et al. (2023). Applicability of PROACTIVE recommendations on CBRNe risks and threats to passenger rail and metro sectors. Journal of Transportation Security, 16(1), 4. [DOI:10.1007/s12198-023-00263-3] [PMCID]
Peters, M. D., Godfrey, C. M., Khalil, H., McInerney, P., Parker, D., & Soares, C. B. (2015). Guidance for conducting systematic scoping reviews. JBI Evidence Implementation, 13(3), 141-146. [Link]
Quagliarini, E., Fatiguso, F., Lucesoli, M., Bernardini, G., & Cantatore, E. (2021). Risk reduction strategies against terrorist acts in urban built environments: towards sustainable and human-centred challenges. Sustainability, 13(2), 901. [DOI:10.3390/su13020901]
Stocchero, J. M., Silva, C. A., de Souza Silva, L., Lawisch, M. A., dos Anjos, J. C. S., & de Freitas, E. P. (2022). Secure command and control for internet of battle things using novel network paradigms. IEEE Communications Magazine, 61(5), 166-172. [DOI:10.1109/MCOM.001.2101072]
Svitková, K. (2018). Making a ‘resilient Santiago’: Private sector and urban governance in Chile. Sociologický časopis/Czech Sociological Review, 54(06), 933-960. [Link]
Ullah, A., Qingxiang, Y., Ali, Z., & Anees, M. (2018). Terrorism in India as a determinant of terrorism in Pakistan. Asian Journal of Criminology, 13, 57-77. [DOI:10.1007/s11417-017-9257-6]
Vaughan, E., Tinker, T. L., Truman, B. I., Edelson, P., & Morse, S. S. (2012). Predicting response to reassurances and uncertainties in bioterrorism communications for urban populations in New York and California. Biosecurity and Bioterrorism: Biodefense Strategy, Practice, and Science, 10(2), 188-202. [DOI:10.1089/bsp.2011.0100] [PMID] [PMCID]
Warnstedt, P., & Gebbeken, N. (2020). Innovative protection of urban areas-Experimental research on the blast mitigating potential of hedges. Landscape and Urban Planning, 202, 103876. [DOI:10.1016/j.landurbplan.2020.103876]
Arksey, H., & O'malley, L. (2005). Scoping studies: Towards a methodological framework. International Journal of Social Research Methodology, 8(1), 19-32. [DOI:10.1080/1364557032000119616]
Bitarafan, M., Abazarlou, S., & Zarei, G. (2025). [Assessing urban resiliency against terrorist attacks (Case study: Bagh-e-Fayz neighborhood in Tehran) (Persian)]. Journal of Urban Studies on Space and Place, 9(34), 131-152. [DOI:10.22034/jspr.2025.2049650.1110]
Bitarfan, M., & Amini Hosseini, K. (2023). [Presenting a model for assessing urban resilience against air attacks using the (IHWP) method, a case study of District 5 of Tehran (Persian)]. Safe City, 6(1), 116-142. [Link]
Brajawidagda, U., Reddick, C. G., & Chatfield, A. T. (201). Social media and urban resilience: A case study of the 2016 Jakarta terror attack. In Proceedings of the 17th International digital government research conference on digital government research (pp. 445-454). [DOI:10.1145/2912160.2912193]
Brajawidagda, U., Reddick, C. G., & Chatfield, A. T. (2017). Urban resilience in extreme events: Analyzing online news and Twitter use during the 2016 Jakarta terror attack. Information Polity, 22(2-3), 159-177. [DOI:10.3233/IP-170410]
Braun-Lewensohn, O., & Sagy, S. (2014). Community resilience and sense of coherence as protective factors in explaining stress reactions: Comparing cities and rural communities during missiles attacks. Community Mental Health Journal, 50(2), 229–234.[DOI:10.1007/s10597-013-9623-5] [PMID]
Bueno, S., Banuls, V. A., & Gallego, M. D. (2021). Is urban resilience a phenomenon on the rise? A systematic literature review for the years 2019 and 2020 using textometry. International Journal of Disaster Risk Reduction, 66, 102588. [DOI:10.1016/j.ijdrr.2021.102588]
Cariolet, J. M., Vuillet, M., & Diab, Y. (2019). Mapping urban resilience to disasters-A review. Sustainable Cities and Society, 51, 101746. [DOI:10.1016/j.scs.2019.101746]
Ciaburro, G., & Iannace, G. (2020). Improving smart cities safety using sound events detection based on deep neural network algorithms. Informatics, 7( 3), 23. [DOI:10.3390/informatics7030023]
Chambers, P., & Andrews, T. (2019). Never mind the bollards: The politics of policing car attacks through the securitisation of crowded urban places. Environment and Planning D: Society and Space, 37(6), 1025-1044. [DOI:10.1177/0263775818824343]
Christensen, P. H. (2022). Counterterrorism protective security as part of the planning, design and development of crowded places in Australia: Where are we now? Journal of European Real Estate Research, 15(1), 112-129. [DOI:10.1108/JERER-06-2021-0034]
Coaffee, J. (2024). Evolving security motifs, Olympic spectacle and urban planning legacy: From militarization to security-by-design. Planning Perspectives, 39(3), 637-657. [DOI:10.1080/02665433.2024.2322002]
Coaffee, J., & Rogers, P. (2008). Rebordering the city for new security challenges: From counter-terrorism to community resilience. Space and Polity, 12(1), 101-118. [DOI:10.1080/13562570801969556]
Coaffee, J., & Wood, D. M. (2006). Security is coming home: Rethinking scale and constructing resilience in the global urban response to terrorist risk. International Relations, 20(4), 503-517. [DOI:10.1177/0047117806069416]
Daudt, H. M., Van Mossel, C., & Scott, S. J. (2013). Enhancing the scoping study methodology: a large, inter-professional team’s experience with Arksey and O’Malley’s framework. BMC Medical Research Methodology, 13(1), 48. [DOI:10.1186/1471-2288-13-48]
Din, I. U., Almogren, A., & Rodrigues, J. (2025). Adversarial machine learning for robust and secure uav detection in consumer applications. IEEE Transactions on Consumer Electronics. [DOI:10.1109/TCE.2025.3572255]
El Sayed, M., Chami, A. F., & Hitti, E. (2018). Developing a hospital disaster preparedness plan for mass casualty incidents: Lessons learned from the downtown Beirut bombing. Disaster Medicine and Public Health Preparedness, 12(3), 379-385. [DOI:10.1017/dmp.2017.83] [PMID]
Fischer, K., Hiermaier, S., Riedel, W., & Häring, I. (2018). Morphology dependent assessment of resilience for urban areas. Sustainability, 10(6), 1800. [DOI:10.3390/su10061800]
Gilbertson, A., & Hayes, A. (2012). Engineering to reduce crime and disorder in public places. Proceedings of the Institution of Civil Engineers-Municipal Engineer, 165(3), 175-183. [DOI:10.1680/muen.12.00002]
Gomba, P., & Bradacova, I. (2015). Critical systems and processes affecting the resilience of subway systems to terrorism risks. Communications-Scientific Letters of the University of Zilina, 17(1), 22-27. [DOI:10.26552/com.C.2015.1.22-27]
Goldman, S. O., & Neubauer-Shani, M. (2024). The recurrence of terrorism. International Politics, 1-30. [DOI:10.1057/s41311-024-00631-3]
Hadi, E. (2019). Resilient safety anti-terrorism city terrorism as a new challenge in contemporary Iraqi city. Periodicals of Engineering and Natural Sciences, 7(3), 1486-1498. [Link]
Haiko, H., Savchenko, I., & Shelestov, A. (2025). Ensuring resilience and safety of the transportation system of Kyiv in planning the network of road tunnels. Case Studies on Transport Policy, 19, 101355. [DOI:10.1016/j.cstp.2024.101355]
Heino, O., Takala, A., Jukarainen, P., Kalalahti, J., Kekki, T., & Verho, P. (2019). Critical infrastructures: The operational environment in cases of severe disruption. Sustainability, 11(3), 838. [DOI:10.3390/su11030838]
Hamiel, D., Wolmer, L., Spirman, S., & Laor, N. (2013). Comprehensive child-oriented preventive resilience program in Israel based on lessons learned from communities exposed to war, terrorism and disaster. Child & Youth Care Forum, 42, 261-274. [DOI:10.1007/s10566-013-9200-7]
Institute for Economics and Peace (IEP). (2025). Global Terrorism Index (GTI). Retrieved from: [Link]
Iranian Students News Agency (ISNA). (2025). [Urban Management Measures During the 12-Day and 40-Day Wars (Persian)]. Retrieved from: [Lik]
Jedwab, R., Blankespoor, B., Masaki, T., & Rodríguez-Castelán, C. (2025). Estimating the spillover economic effects of foreign conflict shocks: Evidence from Boko Haram. World Development, 193, 107016. [DOI:10.1016/j.worlddev.2025.107016]
Kapoor, M. K. (2018). Security assessment case studies of public buildings in India. In C. A. Brebbia, F. Garzia, M. Lombardi & M. Guarascio (Eds.), Safety and Security Studies. Ashurst Lodge: WIT Press. [Link]
Liu, Y., Liu, H., Tian, Y., & Sun, C. (2020). Reinforcement learning based two-level control framework of UAV swarm for cooperative persistent surveillance in an unknown urban area. Aerospace Science and Technology, 98, 105671. [DOI:10.1016/j.ast.2019.105671]
Mariš, L., Grúňová, Z., Figuli, L., & Jangl, Š. (2017). Resilience of historical public buildings against blast in a context of monument preservation. Key Engineering Materials, 755, 248-260. [Link]
Monstadt, J., & Schmidt, M. (2019). Urban resilience in the making? The governance of critical infrastructures in German cities. Urban Studies, 56(11), 2353-2371. [DOI:10.1177/0042098018808483]
Mirza, M. N. E. E., & Rana, I. A. (2024). A systematic review of urban terrorism literature: Root causes, thematic trends, and future directions. Journal of Safety Science and Resilience, 5(3), 249-265.[DOI:10.1016/j.jnlssr.2024.03.006]
Meerow, S., Newell, J. P., & Stults, M. (2016). Defining urban resilience: A review. Landscape and Urban Planning, 147, 38-49. [DOI:10.1016/j.landurbplan.2015.11.011]
Matijosaitiene, I., & Petriashvili, A. (2017). Urban planning and design for terrorism resilient cities. Journal of Sustainable Architecture and Civil Engineering, 18(1), 27-38. [DOI:10.5755/j01.sace.18.1.15443]
McCabe, O. L., Marum, F., Mosley, A., Gwon, H. S., Langlieb, A., & Everly, G. S., Jr, et al. (2012). Community capacity-building in disaster mental health resilience: A pilot study of an academic/faith partnership model. International Journal of Emergency Mental Health, 14(2), 112–122. [PMID]
Navruz, M. (2024). Resilience Measures Against Urban Terrorist Attacks: An Evaluation On Ankara’s Kızılay Square. Urban 21 Journal, 2(2), 46-78. [Link]
Patrick Keenan, K. (2019). Creating spaces of public insecurity in times of terror: The implications of code/space for urban vulnerability analyses. Environment and Planning C: Politics and Space, 37(1), 81-101. [DOI:10.1177/2399654418776660]
Petersen, L., Havârneanu, G. M., Arnold, A., Carbon, D., Görgen, T., & Gavel, A., et al. (2023). Applicability of PROACTIVE recommendations on CBRNe risks and threats to passenger rail and metro sectors. Journal of Transportation Security, 16(1), 4. [DOI:10.1007/s12198-023-00263-3] [PMCID]
Peters, M. D., Godfrey, C. M., Khalil, H., McInerney, P., Parker, D., & Soares, C. B. (2015). Guidance for conducting systematic scoping reviews. JBI Evidence Implementation, 13(3), 141-146. [Link]
Quagliarini, E., Fatiguso, F., Lucesoli, M., Bernardini, G., & Cantatore, E. (2021). Risk reduction strategies against terrorist acts in urban built environments: towards sustainable and human-centred challenges. Sustainability, 13(2), 901. [DOI:10.3390/su13020901]
Stocchero, J. M., Silva, C. A., de Souza Silva, L., Lawisch, M. A., dos Anjos, J. C. S., & de Freitas, E. P. (2022). Secure command and control for internet of battle things using novel network paradigms. IEEE Communications Magazine, 61(5), 166-172. [DOI:10.1109/MCOM.001.2101072]
Svitková, K. (2018). Making a ‘resilient Santiago’: Private sector and urban governance in Chile. Sociologický časopis/Czech Sociological Review, 54(06), 933-960. [Link]
Ullah, A., Qingxiang, Y., Ali, Z., & Anees, M. (2018). Terrorism in India as a determinant of terrorism in Pakistan. Asian Journal of Criminology, 13, 57-77. [DOI:10.1007/s11417-017-9257-6]
Vaughan, E., Tinker, T. L., Truman, B. I., Edelson, P., & Morse, S. S. (2012). Predicting response to reassurances and uncertainties in bioterrorism communications for urban populations in New York and California. Biosecurity and Bioterrorism: Biodefense Strategy, Practice, and Science, 10(2), 188-202. [DOI:10.1089/bsp.2011.0100] [PMID] [PMCID]
Warnstedt, P., & Gebbeken, N. (2020). Innovative protection of urban areas-Experimental research on the blast mitigating potential of hedges. Landscape and Urban Planning, 202, 103876. [DOI:10.1016/j.landurbplan.2020.103876]
نوع مطالعه: مروری |
موضوع مقاله:
تخصصي
دریافت: 1404/5/21 | پذیرش: 1404/6/18 | انتشار الکترونیک: 1405/1/12
دریافت: 1404/5/21 | پذیرش: 1404/6/18 | انتشار الکترونیک: 1405/1/12
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
